Essays · Olfactory Art
Đổi công thức. Một mùi còn là nó?
Cái tên ở lại. Vật bên trong thì đổi.
Vì sao công thức thay đổi
Người ngoài ngành thường nghĩ một chai nước hoa nổi tiếng là một thứ cố định, như một bức tranh treo trong bảo tàng. Thật ra nó gần với một bản nhạc được chơi lại mỗi năm hơn. Mỗi mẻ sản xuất là một lần chơi lại công thức, với những nguyên liệu của năm đó.
Công thức có thể đổi vì nhiều lý do. Có lý do đến từ luật: một chất bị cấm, bị giới hạn, hoặc phải ghi trên nhãn. Có lý do đến từ nguồn cung: một vụ mùa hỏng, một loài cây trở nên khan hiếm, một nhà cung cấp ngừng một loại chiết xuất. Có lý do đến từ chi phí. Và có lý do đơn giản là nguyên liệu tự nhiên không bao giờ giống hệt nhau giữa hai năm.
Không phải mọi thay đổi đều lớn. Có lần đổi mà người dùng lâu năm cũng khó nhận ra. Có lần đổi khiến họ nói rằng chai này không còn là chai họ từng yêu. Giữa hai đầu đó là một vùng rất rộng, và ai cũng đứng ở một điểm khác nhau.
Rêu sồi và atranol
Rêu sồi là ví dụ rõ nhất. Đây là một nguyên liệu cổ điển, cho mùi ẩm, đắng, gần với đất và vỏ cây, nằm ở nền của cả hai họ nước hoa lớn là Chypre và Fougère.
Ngày 2 tháng 8 năm 2017, Uỷ ban châu Âu ban hành Quy chế 2017/1410, cấm atranol và chloroatranol trong mỹ phẩm. Hai chất này có tự nhiên trong chiết xuất rêu sồi và rêu cây, và được xếp vào nhóm chất gây nhiều ca dị ứng da nhất. Từ ngày 23 tháng 8 năm 2019, sản phẩm chứa chúng không được đưa ra thị trường châu Âu nữa; từ ngày 23 tháng 8 năm 2021, không được bày bán. Tiêu chuẩn của IFRA, hiệp hội quốc tế của ngành, cũng yêu cầu chiết xuất rêu sồi giữ mỗi chất dưới một ngưỡng rất thấp.
Hệ quả là rêu sồi dùng hôm nay phải là loại đã giảm atranol, và nhiều công thức thay một phần rêu bằng các phân tử gỗ và rêu tổng hợp. Đây là một thay đổi có lý do chính đáng. Nó cũng là lý do nhiều người thấy những chai quen đã khác đi.
Osmothèque: nơi giữ bản gốc
Nếu công thức cứ đổi, thì bản cũ đi đâu? Ở Versailles có một nơi trả lời câu hỏi ấy. Osmothèque, do Hội các nhà điều hương Pháp, Uỷ ban Nước hoa Pháp và Phòng Thương mại và Công nghiệp Paris cùng lập ra, tự mô tả mình là một nơi dành cho trí nhớ của mùi.
Việc của Osmothèque là lập danh mục các mùi đã có và sẽ có, đồng thời tìm lại dấu vết của những nước hoa lớn đã mất để làm chúng sống lại. Một kho lưu trữ như vậy không giữ tranh hay sách. Nó giữ những thứ bay hơi, và vì thế phải liên tục chăm sóc.
Chuyện của Fougère Royale cho thấy hai con đường cùng lúc. Chai của Houbigant, thường ghi năm 1882, là một trong những nước hoa đầu tiên dựng trên coumarin tổng hợp. Năm 2010, Houbigant phát hành lại Fougère Royale với một công thức mới. Cùng một cái tên, một bên là bản trong kho lưu trữ, một bên là bản trên kệ. Những dự án tái tạo mùi lịch sử trong bảo tàng, như Fleeting Scents in Colour ở Mauritshuis, cũng đi trên cùng ranh giới giữa gốc và bản làm lại.
Con thuyền của Theseus trong một chai
Plutarch kể rằng người Athens giữ con thuyền của Theseus rất lâu, thay dần những tấm ván mục bằng ván mới. Các triết gia hỏi: khi mọi tấm ván đều đã được thay, đó có còn là con thuyền cũ không?
Một chai nước hoa được đổi công thức là con thuyền ấy. Cái chai, cái tên, cái nhãn vẫn vậy. Từng thành phần bên trong được thay dần. Người giữ tên nói rằng đây vẫn là nó. Người nhớ mùi cũ nói rằng không.
Penta không nghĩ phải chọn một bên. Có lẽ câu trả lời nằm ở chỗ ta đo sự giống nhau bằng gì. Nếu đo bằng tên, thuyền vẫn là thuyền cũ. Nếu đo bằng vật, thuyền đã khác. Nếu đo bằng việc nó còn đưa được người qua sông không, thì câu hỏi lại mở ra theo một hướng khác.
Có một điều chắc chắn: mỗi phiên bản là dấu vết của thời nó được làm ra. Luật của năm ấy, vụ mùa của năm ấy, lựa chọn của người làm năm ấy. Ngửi một chai cũ và một chai mới cạnh nhau là ngửi hai thời điểm.
Olfactory Art