Essays · Olfactory Art

Elodie Pong. Paradise Paradoxe.

Mùi không có tên. Ta đặt tên cho nó.

Elodie Pong, Paradise Paradoxe: cây in 3D và tên nước hoa được chiếu lên tường tại Helmhaus Zürich

Courtesy of the artist · Wallpaper*


Hai cái tên cạnh nhau

Elodie Pong là nghệ sĩ video và sắp đặt người Thuỵ Sĩ. Trước khi làm nghệ thuật, bà học xã hội học và nhân học. Dấu vết của hai ngành ấy thấy rõ trong cách bà làm việc: bà ít hỏi một thứ đẹp hay không, mà hỏi con người dựng quanh nó những quy ước gì.

Năm 2016, từ ngày 11 tháng 3 đến 16 tháng 5, Helmhaus Zürich, một không gian nghệ thuật của thành phố nằm bên bờ sông Limmat, mở triển lãm cá nhân của bà. Tên triển lãm đến từ một sự tình cờ. Trong lúc chuẩn bị, hai tên nước hoa thương mại, Paradise và Paradoxe, hiện ra cạnh nhau trên màn hình máy tính. Pong giữ nguyên cặp chữ ấy.

Sự tình cờ đó nói khá nhiều. Thiên đường và nghịch lý. Hai lời hứa trái ngược, cùng đựng trong những chiếc chai trông gần giống nhau, cùng bán ở một quầy. Ngành nước hoa sống bằng những cái tên như thế.

Pong không chế giễu những cái tên ấy. Bà coi chúng như một loại tư liệu. Một cái tên nước hoa cho biết người bán nghĩ người mua muốn gì: được đưa đi đâu, được trở thành ai. Gom hàng trăm cái tên lại, ta có một bản đồ những mong muốn của con người, vẽ bằng chữ, gắn lên một thứ không có chữ.

Một căn phòng của những thứ không thấy

Pong gọi đối tượng của mình là kiến trúc khứu giác: lớp mùi vô hình bao quanh con người ở mọi nơi, trong nhà, ngoài phố, trên da người khác. Ta sống trong nó mà hiếm khi để ý. Triển lãm tìm cách làm cho kiến trúc ấy hiện ra.

Trong phòng có những cái cây được làm bằng máy in 3D. Chúng có hình cây nhưng không có mùi cây, như một lời nhắc rằng thứ ta thấy và thứ ta ngửi có thể tách rời. Có một robot mang máy chiếu di động, chạy quanh và chiếu tên các loại nước hoa lên tường, cái này đè lên cái kia. Có những video đặt lý thuyết về khứu giác cạnh những thân thể đang nhảy múa, thân thể như một nguồn mùi, chuyển động và toả ra.

Triển lãm còn có hoà nhạc, nói chuyện, xưởng âm nhạc và một buổi diễn theremin, thứ nhạc cụ được chơi mà không chạm tay vào. Chi tiết này hợp với toàn bộ căn phòng: một thứ tác động lên ta mà không cần tiếp xúc.

Theo Pong, mùi tạo ra những sợi dây không lời giữa người, vật và nơi chốn, và ta không thể từ chối ngửi. Mắt có thể nhắm. Mũi thì luôn mở.

White, một mùi chưa từng có

Phần trung tâm của triển lãm là một mùi hương mới. Pong mời Roman Kaiser, nhà khoa học về mùi, một trong những người đi đầu trong kỹ thuật thu lấy mùi toả ra từ hoa và cây khi chúng còn sống, không cần hái hay chưng cất. Kaiser dành nhiều năm ghi lại mùi của những loài cây ở rừng mưa, những nơi mà cách lấy mùi thông thường không làm được.

Mùi họ làm cho Paradise Paradoxe có tên White. Nó gồm một nét gỗ cây trong suốt, một ý tưởng về hoa nhài, và một chút nước mặn. Chữ ý tưởng ở đây quan trọng. Đó không phải hoa nhài, mà là một gợi nhắc về hoa nhài.

Pong muốn chỉ ra một nghịch lý của ngành nước hoa: mùi vốn không nói được thành lời, nhưng ngành này lại dùng ngôn ngữ để rào quanh nó, đặt tên, phân loại, hứa hẹn. Ở Helmhaus, những cái tên bay trên tường còn mùi thật thì đứng yên giữa phòng, không cần giải thích. Câu hỏi về việc mùi và chữ gặp nhau ở đâu cũng là câu hỏi mà bảng chữ cái mùi của Peter de Cupere đặt ra theo một cách khác.

Triển lãm để lại một cuốn sách cùng tên do Edition Patrick Frey xuất bản. Nhưng mùi White thì không nằm trong sách được. Nó chỉ tồn tại trong căn phòng ấy, trong hơn hai tháng ấy, rồi tan đi như mọi mùi khác.



Thành viên Penta