Essays · Olfactory Art
Peter de Cupere. Olfabet.
Học đọc lại từ đầu, lần này bằng mũi.
Olfabet © Peter de Cupere · Olfabet (official project site, Peter de Cupere)
Một bảng chữ cái không nhìn thấy
Tên Olfabet ghép từ hai chữ tiếng Anh: olfactory, thuộc về khứu giác, và alphabet, bảng chữ cái. Ý tưởng gói gọn trong cái tên. Đây là một bảng chữ cái dành cho mũi.
Nguyên tắc rất đơn giản. Mỗi chữ cái được gắn với một mùi, cụ thể là một phân tử hương. Người học ghi nhớ từng cặp chữ và mùi, giống trẻ em học mặt chữ. Khi đã thuộc, người ta ghép nhiều mùi lại để tạo thành một từ, rồi nhiều từ để thành một câu.
Ở giai đoạn đầu, người đọc phải tách từng mùi ra, nhận từng chữ, rồi đánh vần. Theo mô tả của dự án, càng luyện thì người đọc càng nhận ra cả tổ hợp mùi như một từ trọn vẹn ngay lập tức, không cần phân tích từng thành phần. Đó cũng chính là cách mắt ta đọc: ta không nhìn từng chữ cái của một từ quen, ta nhìn cả hình dạng của nó.
Một nghiên cứu, không phải một món đồ chơi
Olfabet là dự án nghiên cứu nghệ thuật của Peter de Cupere, nghệ sĩ người Bỉ đã làm việc với mùi trong nhiều thập kỷ. Dự án thuộc nhóm nghiên cứu MANUFrACTURE tại PXL-MAD School of Arts, gắn với Đại học Hasselt, ở vùng Limburg của Bỉ.
Trang của dự án không ghi ngày bắt đầu. Năm 2022, Olfabet có tên trong vòng chung kết giải Sadakichi của Institute for Art and Olfaction, giải dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi. Việc một hệ chữ viết được xét cùng các điêu khắc và sắp đặt cho thấy ranh giới giữa nghệ thuật và nghiên cứu ở đây rất mỏng.
Dự án gọi mục tiêu của mình là chuyển ngữ ngôn ngữ sang giác quan khác. Chữ viết hiện nay có hai lối vào chính: mắt, với chữ in, và tay, với chữ nổi Braille. Olfabet đề xuất một lối vào thứ ba. Dự án đặt tên cho nó là Olfalanguage, ngôn ngữ của khứu giác.
Khi mùi phải có nghĩa cố định
Điều thú vị nhất của Olfabet là nó bắt mùi làm một việc mà mùi thường không làm. Trong đời sống, một mùi có nghĩa khác nhau với từng người. Mùi long não nhắc người này về tủ quần áo của bà, nhắc người kia về một phòng khám. Mùi mang theo ký ức riêng, và vì vậy khó dùng làm ký hiệu chung.
Một bảng chữ cái thì cần điều ngược lại. Chữ A phải là A với mọi người đọc. Olfabet đòi mùi phải bỏ đi phần ký ức riêng ấy, hoặc ít nhất phải đặt nó sang một bên, để trở thành một ký hiệu mà ai học cũng đọc giống nhau.
Đó là một thử nghiệm với chính cách con người ngửi. Liệu mũi có học được sự chính xác mà mắt đã học qua hàng nghìn năm chữ viết? Hay mùi luôn giữ một phần không thể quy thành ký hiệu?
Dự án không trả lời dứt khoát. Nó đưa ra một hệ thống, và mời người ta thử.
Đọc bằng cách thở
Đọc bằng mắt là đọc ở khoảng cách. Trang giấy nằm yên, ta lướt qua nó. Đọc bằng mũi thì khác. Mùi phải đi vào cơ thể mới được nhận ra. Người đọc phải hít vào. Câu văn trở thành không khí trong phổi họ trong một lúc.
Một câu viết bằng mùi cũng không tồn tại lâu. Mùi bay đi, trộn với không khí xung quanh, nhạt dần. Muốn đọc lại, phải mở ra lần nữa. Chữ viết trên giấy thì bền, mùi thì không. Olfabet vì vậy đặt ra một câu hỏi về thời gian của ngôn ngữ: một thông điệp chỉ đọc được khi còn thở ra hơi thì khác gì một thông điệp khắc trên đá?
Nhìn lại cả quá trình làm việc của De Cupere, Olfabet như một bước đi hệ thống hơn. Trong nhiều tác phẩm trước, ông dùng mùi để thêm nghĩa cho hình ảnh. Ở đây, ông thử cho mùi tự đứng làm ngôn ngữ, không cần hình ảnh đi kèm.
Olfactory Art