Essays · Olfactory Art

Filippo Tommaso Marinetti và Fillìa. La cucina futurista.

Bàn ăn thành phòng thí nghiệm của giác quan.

Bữa tối Vị lai những năm 1930: thực khách quanh bàn tiệc theo tinh thần La cucina futurista

Getty Images, via Apollo Magazine · Apollo Magazine


Một tuyên ngôn chống mì Ý

Tháng 12 năm 1930, Filippo Tommaso Marinetti, người sáng lập phong trào Vị lai, và hoạ sĩ Fillìa công bố Manifesto della cucina futurista, Tuyên ngôn ẩm thực Vị lai. Hai mươi năm sau khi nhóm Vị lai ca ngợi tốc độ, máy móc và thành phố, họ quay sang bàn ăn.

Mục tiêu đầu tiên là mì Ý. Marinetti cho rằng mì làm người ta nặng nề, uể oải, thiếu nam tính. Ông nói người ăn mì bị trói vào truyền thống, và món ăn mềm đến mức người ta không nhai đủ. Với một người Ý, tuyên bố ấy gần như là xúc phạm. Chính vì thế nó được bàn tán khắp nơi.

Nhưng tuyên ngôn không chỉ phủ định. Nó đề xuất một cách ăn khác: bữa ăn như một tác phẩm, dùng đến mọi giác quan chứ không chỉ lưỡi.

Đằng sau những câu đùa cợt là một ý nghiêm túc hơn. Nhóm Vị lai cho rằng con người hiện đại sống nhanh hơn, nghĩ nhanh hơn, vậy thì cách ăn cũng phải đổi theo. Bữa ăn không còn là thói quen gia đình. Nó thành một việc để thiết kế.

Taverna del Santopalato

Ý tưởng ấy có một địa chỉ. Nửa đêm ngày 8 tháng 3 năm 1931, Fillìa mở Taverna del Santopalato, Quán Vòm Miệng Thánh, ở số 2 phố Vanchiglia, Turin, gần quảng trường Vittorio Veneto. Đây là nhà hàng Vị lai đầu tiên ở Ý.

Phòng ăn được ốp nhôm sáng. Bữa tiệc khai trương có mười bốn món mới. Nhà hàng không muốn chỉ là chỗ ăn; nó muốn thành một trung tâm nghệ thuật, có thi thơ, triển lãm và trình diễn thời trang.

Một món nổi tiếng của buổi tối ấy là aerofood, thức ăn trên không: ô liu đen, lõi thì là và quả quất, ăn bằng tay phải, trong khi tay trái vuốt lên một miếng giấy nhám, lụa và nhung. Món còn có gà kèm những viên bi thép.

Những đĩa ăn khó quên

Năm 1932, Marinetti và Fillìa in La cucina futurista, Sách nấu ăn Vị lai. Cuốn sách gom tuyên ngôn, thực đơn, bữa tiệc mẫu và những công thức có tên lạ.

Có sardine với dứa. Có bánh mì kẹp mù tạt, chuối và cá cơm. Có kem đồng thời, gồm kem sữa với những miếng hành sống vuông. Có thịt điêu khắc. Có một món tên là heo phấn khích: một khoanh xúc xích salami ngâm trong cà phê nóng pha nước hoa eau de Cologne.

Fillìa cũng viết những chương trình bữa tối riêng, như bữa tối địa lý, nơi thức ăn đưa người ngồi đi qua các vùng đất.

Nhiều món nghe như trò đùa. Một số chắc chắn là trò đùa. Nhưng chúng làm một việc rõ ràng: tách mùi, vị và cảm giác trên tay ra khỏi những cặp quen thuộc, rồi ghép lại theo cách gây sốc.

Mùi ở bàn ăn Vị lai

Món heo phấn khích là chỗ mùi hiện ra rõ nhất. Cà phê có mùi rang. Salami có mùi mỡ và muối. Nước hoa có mùi cam chanh và hoa. Ba mùi không bao giờ ngồi chung một đĩa, nay bị ép vào nhau. Người ăn ngửi trước khi nếm, và cái mũi phản đối trước cái lưỡi.

Đó là một ý tưởng về sau được nhiều nghệ sĩ đi tiếp: mùi không phục vụ món ăn, mùi là một phần của tác phẩm. Bữa ăn thành buổi diễn. Người ngồi ăn thành người xem.

Cũng cần nhớ bối cảnh. Dự án ẩm thực của Marinetti mang màu dân tộc chủ nghĩa của thời Phát xít: đề cao sản vật Ý, thay các từ ẩm thực tiếng Pháp bằng từ Ý mới đặt. Không thể đọc cuốn sách mà bỏ qua điều đó.

Gần bốn mươi năm sau, ở Düsseldorf, Daniel Spoerri mở nhà hàng của riêng mình và bán những món người ta không thường ăn. Ý muốn biến bàn ăn thành nghệ thuật đã đổi hình, nhưng vẫn đi tiếp.



Thành viên Penta