Essays · Contemporary Art
Ilya Kabakov. Labyrinth (My Mother's Album).
Ảnh kể một đời vui. Chữ kể điều ngược lại.
Tate · Tate
Một hành lang năm mươi mét
Labyrinth (My Mother's Album) được Ilya Kabakov làm năm 1990. Đó là một hành lang gỗ hẹp, dài khoảng năm mươi mét, uốn thành đường xoắn. Người xem bước vào và cứ thế đi, rẽ, lại đi. Không có lối tắt.
Tate ghi lại những gì cấu thành tác phẩm: một công trình gỗ, chín cánh cửa, những cây chống trần bằng gỗ, hai mươi bốn bóng đèn, rác vụn, âm thanh, và bảy mươi sáu tác phẩm trên giấy gồm ảnh, mực và giấy in. Danh sách ấy đọc lên như bản kiểm kê của một căn hộ cũ.
Dọc hai bên tường là bảy mươi sáu khung. Mỗi khung đặt cạnh nhau ba thứ: ảnh do người bác của nghệ sĩ chụp, những mảnh cắt từ bưu thiếp Xô Viết thập niên 1950, và những đoạn đánh máy trích từ hồi ký của mẹ ông.
Tác phẩm là một trong ba sắp đặt toàn phần lớn được trưng bày tại Tate Modern trong triển lãm Not Everyone Will Be Taken Into the Future, từ tháng Mười năm 2017 đến tháng Giêng năm 2018.
Ảnh của người bác, chữ của người mẹ
Người bác tên Juda, Yuri Grigorevich Blekher, là một thợ ảnh tỉnh lẻ ở thị trấn ven biển Berdiansk, miền đông nam Ukraine. Ông chụp đám cưới, chụp chân dung theo đơn đặt hàng, chụp những góc thị trấn trông gọn gàng và yên ổn. Niềm say mê riêng của ông là chụp bệ tượng, đài tưởng niệm và tượng trong công viên.
Người mẹ tên Bertha Urievna Solodukhina. Hồi ký của bà kể một đời khác hẳn. Chiến tranh, cách mạng, những năm chật vật để sống sót và giữ con. Theo Emilia Kabakov, người vợ và người cùng làm việc với ông, Ilya xem mẹ mình là đại diện cho hàng triệu phụ nữ Xô Viết đã phải vật lộn như thế.
Đặt hai thứ cạnh nhau, mỗi khung trở thành một vết nứt. Ảnh nói: thị trấn đang phát triển, đời sống êm ả. Chữ nói: nghèo, mất nhà, lo sợ. Không cái nào xoá cái nào. Chúng cùng đứng đó, và người xem phải tự mang sức nặng của khoảng cách giữa chúng.
Emilia Kabakov cũng viết rằng tác phẩm phản chiếu nỗi bất lực của Ilya khi không thể che chở mẹ khỏi cảnh nghèo và không nhà. Nó là lời tưởng nhớ của một người con, và cũng là lời tưởng nhớ gửi tới mọi phụ nữ cùng thời với bà.
Hình ảnh sạch và đời sống thật
Ở Liên Xô, Kabakov lớn lên giữa những hình ảnh đã được sửa. Ảnh trên báo, trên tạp chí được lau sạch mọi chi tiết không mong muốn trước khi in. Những bức ảnh về đời sống hạnh phúc, về thành tựu của công nhân, theo cách ông nhìn, đều là hư cấu. Ông ghét sự giả dối ấy.
Từ thập niên 1970, ông đã làm những cuốn album minh hoạ, kể chuyện về những người nhỏ bé trong xã hội. Labyrinth mang cách làm ấy ra khỏi trang sách và đưa vào không gian. Người xem không lật trang nữa. Người xem đi.
Và đi là một cách đọc rất khác. Trong hành lang hẹp, không ai đứng lùi lại để nhìn toàn cảnh được. Mắt luôn ở gần khung. Chân luôn phải bước tiếp. Một cuộc đời được đọc theo đúng nhịp nó đã được sống: từng đoạn, không biết trước khúc quanh sau.
Ilya Kabakov rời Liên Xô lần đầu năm 1987 để triển lãm ở châu Âu và Mỹ, rồi định cư ở New York năm 1992. Labyrinth ra đời giữa hai mốc ấy, khi ông đã ở bên ngoài và nhìn lại. Có lẽ phải ở xa mới dựng được một hành lang dài đến thế để đi về. Cũng về một người mẹ và những bức ảnh của gia đình, Ishiuchi Miyako chụp lại đồ vật mẹ để lại, một cách khác để đọc một đời người qua dấu vết.
Contemporary Art