Essays · Photography
Ishiuchi Miyako. Mother's.
Người đi rồi, đồ vật vẫn giữ hình dáng họ.
Japan Pavilion, La Biennale di Venezia · Japan Pavilion, La Biennale di Venezia
Một năm trước khi mẹ mất
Ishiuchi Miyako sinh năm 1947 ở tỉnh Gunma, Nhật Bản, và bắt đầu được biết đến từ cuối thập niên 1970 với những bức ảnh đen trắng hạt thô về thành phố cảng Yokosuka nơi bà lớn lên. Về sau bà chụp cơ thể: bàn tay, bàn chân, những vết sẹo trên da người.
Năm 2000, bà bắt đầu chụp mẹ mình, lúc ấy đã 84 tuổi. Bà chụp cận làn da, mái tóc đã thưa, những vết sẹo bỏng từ một tai nạn trong bếp, phủ khoảng một phần ba cơ thể người mẹ. Đó là những bức ảnh rất gần, gần đến mức người xem thấy cả kết cấu của da.
Rồi mẹ bà mất. Ishiuchi kể rằng nỗi đau khi ấy vượt khỏi những gì bà có thể tưởng tượng. Và bà tiếp tục chụp. Nhưng lần này không còn cơ thể để chụp. Chỉ còn đồ vật.
Đồ vật thay cho người
Mother's là loạt ảnh về những thứ người mẹ để lại. Thỏi son đã dùng dở. Đồ lót. Giày và dép lê. Đôi găng tay đã sờn. Bộ răng giả. Một chiếc bàn chải tóc còn vướng những sợi tóc của bà.
Đó là những vật riêng tư nhất, loại vật mà người ta thường vứt đi hoặc cất kín sau khi một người mất. Ishiuchi đem chúng ra ánh sáng. Bà chụp từng món một, tách riêng, gần, như người ta chụp một chân dung.
Nhiều ảnh trong loạt này là ảnh màu. Đây là loạt ảnh lớn đầu tiên Ishiuchi dùng màu, sau nhiều năm gắn với ảnh đen trắng. Màu làm đồ vật hiện ra gần hơn. Màu của thỏi son đã dùng, màu vải đã phai, màu da giày đã mòn. Chúng không còn là tư liệu. Chúng là những thứ còn ấm.
Nhìn các ảnh, người xem dần dựng lại một con người. Một người phụ nữ tô son mỗi ngày. Một người đã đi nhiều trên đôi giày ấy. Một người từng chải tóc mỗi sáng. Chân dung không cần khuôn mặt.
Một người phụ nữ sống cuộc đời của mình
Nhà trưng bày Nhật Bản tại Venice Biennale giới thiệu loạt ảnh như chân dung một người phụ nữ đã cố gắng sống cuộc đời riêng của mình như một con người độc lập, trong và sau chiến tranh. Qua bà, loạt ảnh chạm tới cả một thế hệ phụ nữ Nhật và những thay đổi trong vị trí của họ.
Như vậy, Mother's không chỉ là nỗi tiếc thương riêng. Những món đồ ấy là dấu vết của một đời sống cụ thể trong một giai đoạn lịch sử cụ thể. Son môi, giày, đồ lót: mỗi món đều kể một chút về cách một người phụ nữ Nhật sau chiến tranh tự chọn hình dáng của mình.
Ishiuchi cũng không làm đẹp hình ảnh người mẹ. Những bức ảnh không phải là lời ca ngợi. Chúng là một cách nhìn lại, chậm và kỹ, một người mà khi còn sống mình chưa kịp nhìn cho hết.
Venice, năm 2005
Năm 2005, Mother's đại diện Nhật Bản tại Venice Biennale lần thứ 51, với tên đầy đủ là Mother's 2000-2005: traces of the future. Ủy viên phụ trách là Michiko Kasahara. Triển lãm mở từ tháng Sáu đến tháng Mười Một năm ấy.
Nhà trưng bày gồm 38 bức ảnh và một đoạn video chiếu phủ kín một bức tường. Trước khi mở cửa, người ta gỡ lớp thảm đã phủ sàn suốt hai mươi năm để lộ lại mặt sàn đá cẩm thạch và một lỗ vuông khoảng hai mét giữa sàn, nhìn xuống khoảng trống bên dưới tòa nhà. Ishiuchi đặt một màn hình trong lỗ ấy. Người xem phải cúi đầu nhìn xuống, như nhìn vào một cái giếng, hay một ngôi mộ.
Chín năm sau, năm 2014, Ishiuchi nhận giải thưởng quốc tế về nhiếp ảnh của Quỹ Hasselblad. Sau Mother's, bà tiếp tục dùng cùng cách nhìn ấy với những đồ vật của người khác, những người bà không quen biết: quần áo của nạn nhân bom nguyên tử ở Hiroshima.
Mother's mở ra một ý đơn giản mà khó quên: người mất đi, nhưng đồ vật vẫn giữ hình dáng họ. Chỉ cần có người đủ kiên nhẫn để nhìn.
Photography