Essays · Contemporary Art
J.P. Sniadecki, Joshua Bonnetta. El Mar La Mar.
Sa mạc giữ lại mọi bước chân.
The desert keeps every footstep.
Ba năm cho một sa mạc
J.P. Sniadecki và Joshua Bonnetta mất ba năm để làm El Mar La Mar. Họ quay bằng phim 16mm, loại phim phải đem đi tráng rồi mới biết mình đã ghi được gì. Mỗi cuộn phim là một lần chờ. Nhịp làm việc vì thế chậm lại, và chính sự chậm ấy đi vào bộ phim.
Nơi họ quay là sa mạc Sonora, vùng đất khô trải qua cả Mỹ và Mexico. Một đường biên chạy cắt ngang nó. Nhiều người di cư chọn đi bộ qua đây vì không còn đường nào khác. Nắng gay gắt, đêm lạnh, nước hiếm. Có người không đi tới nơi.
Sniadecki từng nói rằng lúc đầu họ không hề định làm phim về biên giới. Họ muốn làm phim về sa mạc. Đường biên chỉ tình cờ nằm ở đó. Mục tiêu của họ là hiểu một không gian, chứ không phải minh hoạ một vấn đề.
Sự lựa chọn ấy quyết định mọi thứ về sau. Bộ phim không có người dẫn chuyện giải thích tình hình. Không có biểu đồ, không có con số. Chỉ có đất, trời, và những gì con người để lại.
Ba chương, một vùng đất
El Mar La Mar dài 94 phút, chia làm ba chương. Hình ảnh đi từ cận cảnh những chi tiết rất nhỏ tới những khung hình rộng mênh mông, rồi tới những đoạn gần như trừu tượng, nơi ánh sáng và bụi chiếm hết màn hình. Họ quay vào mọi giờ trong ngày, trong mọi kiểu thời tiết. Nắng trưa, đêm tối, mưa, gió.
Âm thanh được đặt ngang hàng với hình. Tiếng gió quét qua bụi cây, tiếng chân trên sỏi, những khoảng lặng kéo dài tới mức người xem bắt đầu nghe thấy chính hơi thở của mình. Có đoạn màn hình gần như tối, chỉ còn tiếng.
Xen giữa là giọng nói của nhiều người, phần lớn không lộ mặt. Người di cư kể về chuyến vượt sa mạc. Lính biên phòng nói về công việc của họ. Cư dân trong vùng. Những tình nguyện viên mang nước ra đặt dọc đường đi. Những người đi bộ đường dài từng tình cờ gặp thi thể. Và một người đàn ông kể về một con quái vật sống đâu đó giữa sa mạc.
Các giọng nói ấy không được sắp xếp thành một lập luận. Chúng nằm cạnh nhau, như những lớp đất. Người xem phải tự nghe, tự đặt chúng vào chỗ.
Vì sao bộ phim ở lại
Sniadecki từng làm việc với Sensory Ethnography Lab ở Đại học Harvard, một nhóm làm phim tài liệu theo hướng đặt giác quan lên trước lời giải thích. El Mar La Mar mang tinh thần ấy. Nó là phim tài liệu, nhưng đứng rất gần phim thực nghiệm.
Bộ phim ra mắt ở mục Forum của Liên hoan phim Berlin năm 2017 và nhận giải Caligari tại đó. Sau này, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York đưa phim vào bộ sưu tập.
Điều khiến El Mar La Mar khác nhiều phim về biên giới nằm ở khoảng cách nó giữ. Nó không kéo người xem vào một phía. Nó để sa mạc làm nhân vật chính, một nhân vật vừa đẹp vừa nguy hiểm, không thiện cũng không ác. Con người đi qua nó, để lại dấu, rồi biến mất.
Xem xong, người ta nhớ ít cốt truyện, vì gần như không có cốt truyện. Người ta nhớ nhiệt độ, tiếng gió, màu của bụi lúc chiều. Bộ phim ở lại trong cơ thể nhiều hơn trong đầu. Có lẽ đó là cách duy nhất để hiểu một nơi như Sonora: đứng đủ lâu, nghe đủ kỹ, và chấp nhận rằng có những điều ta sẽ không bao giờ thấy tận mắt.
Three years for one desert
J.P. Sniadecki and Joshua Bonnetta spent three years making El Mar La Mar. They shot on 16mm film, which has to be sent off and developed before you know what you have. Every roll meant waiting. The pace slowed, and that slowness found its way into the film.
The place is the Sonoran Desert, dry land that spans both the United States and Mexico. A border runs straight through it. Many migrants cross on foot because no other route is open to them. The sun is fierce, the nights cold, water scarce. Some do not make it.
Sniadecki has said that at first they were not trying to make a film about the border at all. They wanted to make a film about the desert. The border simply happens to cross it. Their aim was to understand a space, not to illustrate an issue.
That choice shapes everything after it. There is no narrator explaining the situation. No charts, no figures. Only land, sky, and what people leave behind.
Three chapters, one terrain
El Mar La Mar runs 94 minutes, in three chapters. The images move from close details to vast open views, then to passages that are almost abstract, where light and dust fill the whole frame. It was shot at every hour, in every kind of weather. Noon, deep night, rain, wind.
Sound stands level with the picture. Wind through brush, feet on gravel, silences so long the viewer starts to hear their own breathing. In places the screen is nearly dark and only sound remains.
Between them come voices, most of them unseen. Migrants describing the crossing. Border patrol agents talking about their work. Local residents. Volunteers who leave water along the trails. Hikers who came upon bodies. And one man telling of a monster that lives somewhere out in the desert.
These voices are not arranged into an argument. They sit side by side, like layers of soil. The viewer has to listen and place them alone.
Why the film stays
Sniadecki had worked with Harvard's Sensory Ethnography Lab, a group that makes nonfiction film by putting the senses ahead of explanation. El Mar La Mar carries that spirit. It is a documentary that stands very close to experimental cinema.
The film premiered in the Forum section of the Berlin International Film Festival in 2017 and won the Caligari Film Prize there. The Museum of Modern Art in New York later added it to its collection.
What sets it apart from many border films is the distance it keeps. It does not pull the viewer to one side. It lets the desert be the main character, beautiful and dangerous, neither kind nor cruel. People pass through, leave marks, and disappear.
Afterwards you remember little plot, because there is almost none. You remember heat, wind, the colour of dust in late afternoon. The film stays in the body more than in the mind. Perhaps that is the only way to understand a place like the Sonora: stand long enough, listen closely enough, and accept that some things you will never see with your own eyes.
Contemporary Art