Essays · Contemporary Art

James Turrell. Aten Reign.

Ánh sáng không chiếu vào vật. Ánh sáng là vật.

James Turrell, Aten Reign: những vành elip ánh sáng lồng nhau trong vòm rotunda của bảo tàng Guggenheim, New York

Solomon R. Guggenheim Museum · Solomon R. Guggenheim Museum


Một bảo tàng quay mặt lên trời

Rotunda của bảo tàng Solomon R. Guggenheim ở New York là một đường dốc xoắn ốc do Frank Lloyd Wright thiết kế, cuộn quanh một khoảng rỗng ở giữa, trên đỉnh là một giếng trời. Người ta quen đi lên dốc và nhìn xuống. Tranh treo dọc tường, khoảng rỗng ở giữa chỉ là nơi để ánh mắt đi qua.

Mùa hè năm 2013, từ ngày 21 tháng 6 đến ngày 25 tháng 9, James Turrell đảo ngược hướng nhìn đó. Aten Reign biến chính khoảng rỗng thành tác phẩm. Người xem đứng ở tầng trệt và nhìn lên.

Phía trên họ là một chuỗi vành elip lồng vào nhau, mỗi vành một sắc độ, trải dần về phía giếng trời. Ánh sáng nhân tạo và ánh sáng ban ngày trộn vào nhau trong cùng một khối. Màu đổi rất chậm, từ sắc này sang sắc khác, không có điểm dừng rõ ràng.

Theo bảo tàng, Aten Reign là một trong những lần biến đổi mạnh nhất mà toà nhà từng có. Nhưng không có vật gì được đặt vào không gian ấy để nhìn. Thứ được trưng bày là không khí và ánh sáng vốn đã ở đó.

Skyspace và miệng núi lửa

Turrell làm việc với ánh sáng từ cuối những năm 1960. Một dòng tác phẩm quen thuộc của ông là Skyspace: một căn phòng khoét lỗ trên trần, người ngồi bên dưới nhìn một mảnh trời bị cắt gọn trong khung. Bầu trời thôi là phông nền. Nó thành một mặt phẳng màu, gần như chạm tay được.

Guggenheim giới thiệu Aten Reign như việc đọc lại kiến trúc của Wright thành một Skyspace. Sự cởi mở với thiên nhiên, những đường cong, cảm giác không gian rộng, tất cả được giữ lại, chỉ đổi cách nhìn.

Tác phẩm cũng dẫn về dự án lớn nhất của Turrell: Roden Crater, một miệng núi lửa đã tắt ở sa mạc Arizona mà ông bắt đầu cải tạo từ năm 1979 thành một đài quan sát bầu trời bằng mắt thường. Dự án ấy vẫn chưa khép lại. Aten Reign giống một phiên bản thu nhỏ, đặt giữa thành phố, trong một toà nhà.

Cái tên Aten gợi tới đĩa mặt trời được thờ ở Ai Cập cổ. Một vị thần không có hình người, chỉ là một vòng sáng. Tác phẩm của Turrell cũng vậy: một vòng sáng, không có gì ở giữa.

Ba triển lãm trong một mùa hè

Đây là triển lãm đầu tiên của Turrell tại một bảo tàng ở New York kể từ năm 1980. Ngoài Aten Reign ở rotunda, các tác phẩm từ nhiều giai đoạn khác của ông được bày ở tầng Tower, như một đối trọng cho công trình mới.

Triển lãm do Carmen Giménez và Nat Trotman phụ trách, tổ chức cùng Bảo tàng Nghệ thuật Quận Los Angeles và Bảo tàng Mỹ thuật Houston. Mùa hè năm ấy, ba bảo tàng ở ba thành phố cùng mở ba triển lãm lớn về Turrell.

Ở mỗi nơi, câu hỏi gần như giống nhau: nếu bỏ đi tranh, tượng, khung, bệ, thì còn lại gì để nhìn? Câu trả lời của Turrell là chính việc nhìn.

Nhìn thấy mình đang nhìn

Trong Aten Reign, mắt không có chỗ bám. Không có đường viền rõ, không có vật thể, không có khoảng cách dễ đo. Màu dường như lơ lửng ngay trước mặt, dù nó nằm cách người xem nhiều tầng lầu.

Đứng lâu, người ta bắt đầu không chắc mình thấy gì. Màu này là của đèn hay của trời? Vành kia gần hay xa? Sự không chắc ấy chính là chất liệu. Turrell không kể một câu chuyện về ánh sáng. Ông để người xem nhận ra mắt mình tự dựng nên hình ảnh ra sao.

Đó là lý do tác phẩm cần thời gian. Nhìn lướt, nó chỉ là một trần nhà đẹp. Nhìn lâu, nó thành một câu hỏi về tri giác. Người rời khỏi rotunda mang theo một thói quen nhỏ: ngước lên, và để ý đến khoảng không trên đầu.

Khi triển lãm đóng cửa, các vành sáng được tháo xuống. Toà nhà trở lại như cũ. Nhưng khoảng rỗng ở giữa, từ đó, khó mà nhìn như một chỗ trống nữa. Người từng đứng dưới Aten Reign biết rằng nó luôn đầy, chỉ là đầy thứ mắt ít khi chịu dừng lại. Có thể đọc thêm về một nghệ sĩ khác cùng thế hệ, cũng lấy ánh sáng tự nhiên làm vật liệu, trong bài Robert Irwin và untitled (dawn to dusk).



Thành viên Penta