Essays · Olfactory Art

Janine Antoni. Lick and Lather.

Mỗi lần chăm sóc là một lần mài mòn.

Janine Antoni, Lick and Lather: hai tượng bán thân tự hoạ, một bằng sô-cô-la, một bằng xà phòng, trên bệ trắng

Courtesy New Museum, New York; courtesy the artist and Luhring Augustine, New York · ARTnews


Mười bốn gương mặt, hai chất liệu

Năm 1993, Janine Antoni, nghệ sĩ sinh ở Bahamas và làm việc tại New York, làm một bộ tượng bán thân của chính mình. Bà lấy khuôn trực tiếp từ đầu và vai bằng alginate, loại vật liệu nha sĩ dùng để lấy dấu răng. Chất này giữ lại từng nếp da, từng lỗ chân lông.

Từ khuôn ấy, bà đúc mười bốn tượng. Bảy tượng bằng sô-cô-la. Bảy tượng bằng xà phòng. Mỗi tượng cao khoảng 60 cm, đặt trên một bệ, như cách người ta vẫn trưng tượng bán thân cổ điển trong bảo tàng.

Rồi bà bắt đầu tạc lại. Không bằng dao, không bằng đục. Với tượng sô-cô-la, bà liếm. Với tượng xà phòng, bà mang vào bồn và tắm cùng nó. Gương mặt dần mòn đi: sống mũi mềm lại, môi nhoè, tóc mờ. Có tượng mòn nhiều ở cằm, có tượng mòn ở trán. Một tượng xà phòng mất gần hết phần đỉnh đầu.

Nhìn nhanh, mười bốn gương mặt giống nhau. Nhìn kỹ, không cái nào giống cái nào. Mỗi tượng giữ dấu của một khoảng thời gian gần gũi khác nhau.

Tượng bán thân, một truyền thống của quyền lực

Tượng bán thân là một thể loại cũ. Từ La Mã cổ đại tới các toà thị chính thế kỷ 19, nó được dành cho hoàng đế, chính khách, nhà hảo tâm. Những người đàn ông có quyền. Trong khi đó, hình phụ nữ trong điêu khắc cổ điển thường đại diện cho một ý niệm trừu tượng: Hy Vọng, Lòng Nhân, Công Lý. Không phải một người cụ thể.

Antoni nhận thức rõ điều này. Bà đặt gương mặt mình vào đúng hình thức dành cho quyền lực ấy, nhưng lại dùng chất liệu không thể giữ lâu. Đồng và đá cẩm thạch để lưu danh. Sô-cô-la và xà phòng để tan.

Kết quả là một câu hỏi mở về cách người phụ nữ nhìn hình ảnh của chính mình. Liếm là một cử chỉ của ham muốn. Tắm là một cử chỉ của làm sạch. Antoni nói trong các cuộc trò chuyện về tác phẩm rằng cả hai đều là cử chỉ dịu dàng, yêu thương, nhưng cùng lúc chúng xoá dần gương mặt. Tự yêu và tự xoá xảy ra trong cùng một động tác.

Hai chất liệu biết nói bằng mũi

Lick and Lather thường được viết như một tác phẩm về cơ thể và giới. Nhưng nó cũng là một tác phẩm về mùi, dù không có máy phun hương nào.

Sô-cô-la và xà phòng là hai chất liệu có mùi rất rõ và rất quen. Mùi cacao gắn với bánh kẹo, với tuổi thơ, với quà tặng. Mùi xà phòng gắn với buổi tắm, với khăn sạch, với da vừa lau khô. Không cần giải thích, người ta nhận ra ngay. Đứng trước hai tượng đặt cạnh nhau, mắt thấy hai màu, còn mũi thấy hai thế giới đời thường.

Chính mùi làm cho tác phẩm khó giữ khoảng cách. Một tượng đồng có thể đứng xa trong phòng. Một tượng sô-cô-la thì gợi ra cái lưỡi. Một tượng xà phòng thì gợi ra làn nước. Mùi kéo người xem về phía hành động đã tạo ra hình dạng, về phía cơ thể của nghệ sĩ trong bồn tắm hay trước miếng sô-cô-la.

Chất liệu nhớ. Sô-cô-la giữ vết lưỡi. Xà phòng giữ vết nước. Mùi của chúng là bằng chứng rằng những vết ấy do cơ thể thật để lại.

Một tác phẩm của năm 1993

Lick and Lather được trưng bày lần đầu trong phần Aperto của Venice Biennale năm 1993, khu dành cho nghệ sĩ trẻ. Năm ấy Antoni chưa tới ba mươi tuổi. Trước đó một năm, bà đã gây chú ý với Gnaw, hai khối lập phương lớn bằng sô-cô-la và mỡ lợn mà bà gặm dần bằng răng.

Hai mươi năm sau, năm 2013, New Museum ở New York đưa tác phẩm trở lại trong triển lãm NYC 1993: Experimental Jet Set, Trash and No Star, một cuộc nhìn lại nghệ thuật của đúng một năm ở thành phố ấy. Các phiên bản của Lick and Lather nay nằm trong nhiều bộ sưu tập, trong đó có SFMOMA ở San Francisco và National Gallery of Art ở Washington.

Sô-cô-la trong bảo tàng thì không còn ai liếm. Xà phòng cũng không còn ai mang đi tắm. Hai chất liệu sinh ra để tiêu hao giờ được giữ gìn cẩn thận. Tác phẩm dừng lại ở trạng thái mòn dở. Và trong trạng thái ấy, nó vẫn thơm.

Cùng mạch sô-cô-la trong nghệ thuật, có thể đọc thêm bài về Chocolate Room của Ed Ruscha, nơi sô-cô-la được in lụa lên giấy để phủ kín một căn phòng.



Thành viên Penta