Essays · Olfactory Art

Jas Brooks, Pedro Lopes. Smell & Paste.

Mùi cũng cần được phác thảo trước khi thành hình.

Jas Brooks và Pedro Lopes, Smell & Paste: băng giấy dán nhãn cào ngửi cuộn trong hộp cassette in 3D

Một câu hỏi từ phòng thí nghiệm

Smell & Paste ra đời ở Human Computer Integration Lab của Đại học Chicago, phòng thí nghiệm do Pedro Lopes dẫn dắt. Jas Brooks, khi đó là nghiên cứu sinh ở đây, đã làm nhiều dự án xem mùi như một giao diện giữa người và máy. Hai người trình bày dự án tại CHI 2023, hội nghị lớn của ngành tương tác người và máy tính, dưới dạng một bài báo đầy đủ.

Điểm xuất phát là một cuộc phỏng vấn. Nhóm hỏi tám chuyên gia làm việc với mùi về cách họ thử ý tưởng trước khi làm thật. Câu trả lời cho thấy một khoảng trống: gần như chưa có quy trình nào để phác thảo nhanh một trải dài của mùi theo thời gian.

Ở các lĩnh vực khác, bản phác là chuyện bình thường. Người thiết kế giao diện vẽ khung trên giấy. Người làm phim dựng bảng phân cảnh. Người làm âm thanh thu thử vài đoạn. Với mùi, muốn thử thì phải có máy phun, có mạch điện, có hoá chất, có người biết xử lý chúng. Mỗi lần thử tốn thời gian và tiền, nên người ta ít thử.

Nhãn dán, băng giấy, một hộp cassette

Lời giải của Brooks và Lopes cố tình đơn giản. Vật liệu chính là nhãn cào ngửi, loại nhãn dán bán sẵn, bề mặt phủ một lớp chứa mùi bọc trong những viên nang siêu nhỏ. Cào lên, nang vỡ, mùi thoát ra.

Người thiết kế dán các nhãn ấy lên một dải băng giấy theo thứ tự mình muốn. Rồi họ lắp băng vào một hộp cassette. Hộp có thể in 3D, cũng có thể gấp từ bìa cứng. Khi cuộn băng qua hộp, từng nhãn lần lượt đi qua một chỗ cào. Mùi hiện ra theo đúng trình tự đã dán.

Không có điện. Không phải lập trình. Không phải cầm đến hoá chất. Một chuỗi mùi có thể được dựng trong vài phút, đổi thứ tự bằng cách bóc nhãn ra dán lại, rồi đưa cho người khác thử. Nhóm công bố tệp in hộp cassette trên GitHub, để ai cũng tự làm được một bộ.

Hình thức cassette không phải ngẫu nhiên. Băng là một vật mang thời gian: nó chạy từ đầu này sang đầu kia, thứ gì dán trước sẽ đến trước. Trong một thiết bị nhỏ cầm tay, mùi được đặt lên một trục thời gian nhìn thấy được.

Người dùng tự kéo dài nó

Nhóm đánh giá bộ công cụ qua hai nghiên cứu. Kết quả cho thấy người thuộc mọi nền tảng kỹ thuật đều dùng được nó. Điều thú vị hơn là cả người mới lẫn chuyên gia đều tự sửa, tự thêm, biến bộ công cụ thành của riêng mình.

Đó là dấu hiệu của một dụng cụ tốt. Một cây bút chì không quy định người ta vẽ gì. Nó chỉ cần đủ rẻ, đủ dễ, để người ta dám vẽ sai. Smell & Paste đưa sự dễ dãi ấy vào một lĩnh vực vốn nặng nề: làm thử với mùi mà không sợ tốn.

Năm 2024, dự án nhận Giải Sadakichi của Art and Olfaction, giải thưởng dành cho những tác phẩm thử nghiệm với mùi. Một bài báo khoa học được xếp cạnh những sắp đặt nghệ thuật. Điều này nói nhiều về cách giới làm mùi nhìn nhau hiện nay: ranh giới giữa nghiên cứu và nghệ thuật đang mỏng dần.

Vì sao một bản nháp đáng nhớ

Phần lớn tác phẩm về mùi mà người ta nhớ là những thứ lớn: một căn phòng đầy khói, một mê cung hương, một bảo tàng thơm. Smell & Paste nhỏ hơn nhiều. Nó nằm vừa lòng bàn tay.

Nhưng nó chạm vào một câu hỏi gốc: làm sao để nghĩ bằng mùi? Người ta nghĩ bằng hình qua việc vẽ, nghĩ bằng âm qua việc ngân nga. Với mùi, suy nghĩ thường phải chờ đến khi có vật liệu thật trong tay. Một cuộn băng dán nhãn cho phép nghĩ sớm hơn, thô hơn, nhiều lần hơn.

Có một vẻ đẹp khiêm tốn trong đó. Không phải mùi mới, không phải máy móc tinh vi. Chỉ là một cách xếp các mùi cũ theo một trật tự mới, để thấy chúng nói gì khi đứng cạnh nhau. Muốn xem các mùi được xếp nối nhau trong không gian thay vì trên băng giấy, có thể đọc thêm về mê cung mùi của Maki Ueda.



Thành viên Penta