Essays · Contemporary Art

John Akomfrah. Vertigo Sea.

Biển giữ lại mọi thứ con người muốn quên.

John Akomfrah, Vertigo Sea: ba màn hình đặt cạnh nhau, cảnh biển và một nhân vật đứng trên bờ

© John Akomfrah · SFMOMA


Ba màn hình, một vùng nước

Vertigo Sea là một sắp đặt video ba kênh John Akomfrah hoàn thành năm 2015. Ba màn hình đặt cạnh nhau, âm thanh vòm 7.1 bao lấy căn phòng. Tác phẩm dài 48 phút 30 giây, gần bằng một bộ phim điện ảnh ngắn.

Tác phẩm ra mắt tại Venice Biennale năm 2015. Ba năm sau, năm 2018, nó được ba bảo tàng cùng mua và cùng sở hữu: SFMOMA ở San Francisco, Museum of Contemporary Art Chicago và Solomon R. Guggenheim Museum ở New York. Một tác phẩm về biển được chia giữa ba thành phố, cách nhau hàng nghìn cây số.

Người xem không nhìn một khung hình. Họ phải chọn nhìn đâu. Đôi khi ba màn chiếu ba cảnh khác nhau. Đôi khi một cảnh bị kéo dài qua cả ba. Đôi khi hai màn đứng yên trong khi màn thứ ba chuyển động. Mắt không bao giờ nắm được toàn bộ cùng lúc.

Tư liệu thiên nhiên và những đoạn lịch sử

Phần lớn hình ảnh biển trong Vertigo Sea đến từ kho tư liệu phim thiên nhiên của BBC. Đó là những thước phim quen thuộc với khán giả truyền hình: đàn cá lấp lánh, sóng vỡ trên đá, băng trôi ở vùng cực. Akomfrah đặt chúng cạnh những đoạn khác: cảnh săn cá voi, cảnh đánh bắt, hình ảnh những con thuyền chở người di cư.

Giữa các đoạn tư liệu là những cảnh ông quay mới. Một nhân vật mặc trang phục thế kỷ mười tám đứng lặng trên bờ, nhìn ra biển. Vài đồ vật đặt rải rác trên nền đá, như bị sóng đánh dạt vào. Các cảnh này không kể chuyện. Chúng đứng như người chứng kiến.

Bên dưới hình ảnh là giọng đọc trích từ nhiều văn bản về biển, trong đó có Moby-Dick của Herman Melville và bài thơ dài Whale Nation của Heathcote Williams. Trang của gallery đại diện cho ông mô tả tác phẩm là một cuộc khảo sát về điều Ralph Waldo Emerson từng gọi là biển cao cả. Chữ cao cả ở đây mang cả hai nghĩa: đẹp đến choáng ngợp và đáng sợ đến choáng ngợp.

Tên tác phẩm cũng nói điều đó. Vertigo là cơn chóng mặt khi đứng trước một thứ quá lớn.

Người làm phim của ký ức di dân

Akomfrah sinh ở Accra, Ghana, và lớn lên ở Anh. Năm 1982, ông cùng một nhóm bạn lập Black Audio Film Collective ở London, một nhóm làm phim tập trung vào đời sống của người da đen ở Anh. Phim đầu tay của ông, Handsworth Songs năm 1986, nhìn lại những cuộc bạo loạn năm 1985 ở Birmingham và London. Sau này, ông làm việc cùng David Lawson và Ashitey Akomfrah dưới tên Smoking Dogs Films.

Những gì ông theo đuổi suốt bốn thập kỷ có thể tóm trong vài chữ: ký ức, hậu thuộc địa, thời gian, và đời sống của những cộng đồng di cư. Ông hay làm việc bằng tư liệu, ghép các mảnh hình ảnh có sẵn để chúng nói một điều khác với lúc ban đầu.

Trong Vertigo Sea, biển trở thành nơi các lịch sử ấy gặp nhau. Những con tàu chở người bị bắt làm nô lệ vượt Đại Tây Dương. Những con thuyền chở người rời quê tìm một bờ khác. Những con tàu săn cá voi. Tất cả đi trên cùng một mặt nước. Akomfrah không xếp hạng nỗi đau nào lớn hơn. Ông đặt chúng cạnh nhau và để người xem tự nhìn ra mối nối.

Vì sao tác phẩm đáng nhớ

Vertigo Sea khó xem. Nó dài, nó đẹp, rồi nó làm người xem khó chịu ngay giữa lúc đang thấy đẹp. Một cảnh cá voi lặn xuống lòng biển có thể khiến người ta nín thở. Cảnh tiếp theo có thể là máu loang trên mặt nước.

Chính sự khó chịu đó là điều tác phẩm muốn giữ. Nó nhắc rằng những hình ảnh thiên nhiên dễ chịu nhất cũng nằm trên cùng một mặt nước với những câu chuyện không ai muốn kể. Biển không tách chúng ra. Chỉ có cách con người chọn nhìn mới tách.

Nó khác hẳn những mặt biển tĩnh lặng của Hiroshi Sugimoto, nơi nước và trời chỉ còn là một đường chân trời. Ở Akomfrah, mặt biển luôn có người, có tàu, có máu. Nhiều năm sau, người ta vẫn nhắc Vertigo Sea khi nói về tác phẩm video ở quy mô lớn. Không phải vì nó có câu trả lời. Vì nó đặt quá nhiều thứ nặng nề vào cùng một căn phòng, và để chúng thở.



Thành viên Penta