Essays · Olfactory Art

Josely Carvalho. Diary of Smells: Glass Ceiling (Teto de Vidro).

Thuỷ tinh vỡ vẫn giữ được mùi.

Josely Carvalho, Diary of Smells: Glass Ceiling: những bình thuỷ tinh thổi có hình dáng khó gọi tên, miệng mở để mùi thoát ra

Photo: João Caldas · Josely Carvalho (official site)


Nhật ký viết bằng mùi

Josely Carvalho là nghệ sĩ người Brazil, sống ở New York từ những năm 1970. Tác phẩm của bà lấy chất liệu từ đời sống cá nhân và từ những biến động chính trị, xã hội của thế giới, nhất là những gì chạm đến thân phận người phụ nữ.

Trong nhiều năm, bà làm một dự án tên Diary of Images, nhật ký bằng hình. Diary of Smells, nhật ký bằng mùi, là nhánh mở ra từ đó. Thay vì ghi lại một ngày bằng ảnh, bà ghi lại nó bằng những mùi còn đọng trong trí nhớ.

Glass Ceiling, tiếng Bồ Đào Nha là Teto de Vidro, là một chương của dự án này. Triển lãm được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại São Paulo, MAC USP, từ ngày 3 tháng 3 đến ngày 6 tháng 5 năm 2018, do Laura Abreu giám tuyển.

Cái tên có hai nghĩa. Trần kính là cụm từ quen thuộc để chỉ giới hạn vô hình ngăn phụ nữ tiến lên. Nhưng ở đây, kính cũng là chất liệu thật, cầm được, vỡ được, và làm lại được.

Từ ly vỡ đến bình thổi

Triển lãm chia làm bốn phần. Phòng đầu là Shards, mảnh vỡ. Phòng thứ hai là Resilience, sức bền. Phòng thứ ba là Smell Flasks and Olfactory Crayons, những lọ mùi và bút sáp mùi. Cuối cùng là video Memory of Glass, ký ức của thuỷ tinh, ghi lại quá trình làm kính.

Điểm khởi đầu là một cuốn sách vật thể tên Estilhaços, hay Shards. Cuốn sách được làm từ ký ức và những trang viết của nghệ sĩ về những chiếc ly rượu đã vỡ. Từ những trang ấy ra đời sáu mùi đầu tiên: Affection, Illusion, Persistence, Emptiness, Pleasure, Absence. Thương mến, ảo tưởng, bền bỉ, trống rỗng, khoái cảm, vắng mặt.

Phần điêu khắc được làm tại UrbanGlass, một trung tâm nghệ thuật thuỷ tinh ở Brooklyn, New York. Những mảnh kính vỡ được gom lại và thổi thành những chiếc bình có hình dáng khó gọi tên, bằng cát, lửa và ống bễ. Không bình nào giống một vật dụng quen thuộc. Chúng nằm giữa cái ly và một mảnh vỡ.

Carvalho cố ý để miệng các bình mở. Mùi thoát ra theo cách riêng, và mỗi người xem tự đọc ra ý nghĩa của sức bền qua cái mũi của mình.

Mười hai mùi, một câu hỏi về sức bền

Tổng cộng triển lãm có mười hai mùi, làm cùng Givaudan do Brasil. Sáu mùi từ cuốn sách Shards. Sáu mùi khác nằm trong các bình thuỷ tinh: Anoxia, Pepper Ball, Dust, Barricade, Lacrimae và Queen of the Night.

Sáu mùi này được làm như những dấu vết ký ức về các cuộc biểu tình trên thế giới. Anoxia là cảm giác ngạt khi không còn oxy. Barricade là mùi khét của những cánh rừng bị huỷ hoại. Lacrimae đi từ hơi cay mà cảnh sát dùng để giải tán biểu tình đến những giọt nước mắt vì buồn. Pepper Ball gợi đến loại đạn bột ớt. Dust là bụi. Tập hợp sáu mùi ấy mang tên Resilience, tên của căn phòng thứ hai.

Queen of the Night là mùi hoa dạ lý hương, Cestrum nocturnum, một loài cây chỉ toả mùi mạnh khi trời tối. Đặt nó cạnh hơi cay và khói rừng là một lựa chọn rõ ràng. Giữa những mùi của bạo lực, có một mùi của sự sống vẫn nở, và nó nở vào lúc khó nhìn thấy nhất.

Năm 2019, tác phẩm nhận giải Sadakichi của Art and Olfaction Awards, cùng với Leandro Petit. Giống như bức tường mùi sợ hãi của Sissel Tolaas, Glass Ceiling cho thấy mùi có thể mang một cảm xúc tập thể. Khác ở chỗ Carvalho không dừng ở vết thương. Bà hỏi thêm một câu: sau khi vỡ, ta làm gì với những mảnh còn lại?



Thành viên Penta