Essays · Contemporary Art
Joseph Kosuth. Clock (One and Five), English/Latin Version.
Vật, ảnh của vật, và tên của vật không phải là một.
Tate · Tate
Một hàng ngang trên tường
Tác phẩm dài gần ba mét, cao khoảng sáu mươi centimet. Theo hồ sơ của Tate, nó gồm một chiếc đồng hồ, một bức ảnh màu trên giấy và những tờ giấy in. Mọi thứ xếp thành một hàng ngang, như một câu viết trên tường.
Ở một điểm là đồng hồ thật, loại treo trong văn phòng hay lớp học. Cạnh đó là ảnh chụp chính chiếc đồng hồ ấy, cùng khung, cùng kích thước tương đương. Tiếp theo là những trang định nghĩa phóng lớn từ từ điển. Tựa đề có thêm dòng English/Latin Version: phần chữ được trình bày bằng tiếng Anh và tiếng Latin.
Không có gì được vẽ. Không có gì được nặn. Không có dấu tay nghệ sĩ. Mọi phần của tác phẩm đều là thứ có thể mua, chụp hoặc tra.
Joseph Kosuth làm tác phẩm này năm 1965, khi ông khoảng hai mươi tuổi. Tate mua nó năm 1974. Bảo tàng còn giữ một phiên bản dùng để trưng bày, ghi hai mốc 1965 và 1997. Chi tiết này nhỏ nhưng nói nhiều: tác phẩm có thể dựng lại, vì điều quan trọng không nằm ở từng món đồ.
Đồng hồ nào là đồng hồ?
Đứng trước hàng ngang ấy, người xem bị buộc phải chọn. Đồng hồ thật là đồng hồ, dĩ nhiên. Nhưng tấm ảnh cũng là đồng hồ, theo cách ta vẫn chỉ vào một bức ảnh và nói: đây là cái đồng hồ. Còn định nghĩa là đồng hồ theo nghĩa thứ ba, thứ đồng hồ nằm trong đầu mọi người, không có màu, không có kích thước.
Tựa đề đếm: một, và năm. Một vật, và những cách vật đó được trình bày. Kosuth không xếp hạng. Ông không nói phiên bản nào thật hơn. Ông chỉ đặt chúng cạnh nhau và để khoảng cách giữa chúng hiện ra.
Cùng năm 1965, ông làm One and Three Chairs theo đúng cấu trúc này: một chiếc ghế gỗ, ảnh chụp chiếc ghế, và định nghĩa từ ghế. Chiếc ghế đó nổi tiếng hơn. Nhưng chọn đồng hồ thì có một lớp nghĩa riêng. Ghế chỉ đứng yên. Đồng hồ là vật sinh ra để chỉ thời gian.
Tấm ảnh giữ đồng hồ ở đúng một giờ, giờ mà máy ảnh bấm. Định nghĩa trong từ điển không thuộc về giờ nào. Chỉ chiếc đồng hồ thật là cùng già đi với căn phòng, cùng bám bụi, cùng ở trong buổi chiều mà người xem đang đứng. Ba phiên bản của một vật, ba quan hệ khác nhau với thời gian.
Khi ý tưởng là tác phẩm
Kosuth là một trong những người định hình nghệ thuật ý niệm cuối thập niên 1960. Năm 1969, ông viết bài luận Art after Philosophy, cho rằng nghệ thuật nên đặt câu hỏi về chính nó: nghệ thuật là gì, và nó tạo ra nghĩa bằng cách nào.
Clock (One and Five) là một câu hỏi được dựng bằng đồ vật. Nó không muốn người xem thấy đẹp. Nó muốn người xem nghĩ về cách mình nhận ra một vật. Ta nhận ra chiếc đồng hồ qua mắt, qua ảnh, hay qua chữ? Nếu không có chữ đồng hồ, ta có còn thấy nó là đồng hồ không?
Tiếng Latin làm câu hỏi đó sâu thêm. Phần lớn người xem ngày nay không đọc được Latin. Định nghĩa vẫn ở đó, đầy đủ, nhưng với họ nó chỉ còn là hình dạng của chữ. Ngôn ngữ, thứ tưởng là trong suốt nhất, bỗng trở thành một vật cần giải mã.
Hơn nửa thế kỷ sau, tác phẩm vẫn dễ đọc theo một cách lạ. Mỗi ngày ta nhìn ảnh của đồ vật nhiều hơn nhìn đồ vật. Ta đọc mô tả trước khi cầm vào. Hàng ngang của Kosuth không còn là bài tập triết học. Nó giống thói quen hằng ngày của ta: chọn tin vào ảnh, vào chữ, và quên mất vật thật đang treo ngay bên cạnh.
Vì sao một chiếc đồng hồ vẫn còn đó
Những tác phẩm cùng họ với Clock thường bị chê là khô. Không có màu sắc, không có cảm xúc, chỉ có lập luận. Nhưng đứng trước nó, người xem có một phản ứng rất cụ thể: mắt cứ đi qua đi lại giữa đồng hồ và ảnh, như tìm chỗ khác nhau.
Chính cái chuyển động đó là tác phẩm. Kosuth không kể về thời gian. Ông khiến người xem dùng thời gian để so, để đọc, để nghi ngờ. Một chiếc đồng hồ khác, The Clock của Christian Marclay, dựng hai mươi bốn giờ phim để khớp với giờ thật. Kosuth làm điều ngược lại: tách giờ thật ra khỏi hình ảnh và tên gọi của nó, rồi đặt ba thứ cạnh nhau.
Contemporary Art