Essays · Olfactory Art

Karola Braga. Sfumato.

Một con đường cũ được vẽ lại bằng khói.

Karola Braga, Sfumato: cấu trúc cát tạm giữa sa mạc AlUla, khói nhang trầm và mộc dược bốc lên theo gió

Images: Lance Gerber · Karola Braga (official site)


Sa mạc trên Con đường Hương trầm

AlUla nằm ở tây bắc bán đảo Ả Rập, trên vùng đất từng là một trạm dừng của Con đường Hương trầm. Trong nhiều thế kỷ, các đoàn lạc đà chở nhựa trầm hương và mộc dược từ phía nam bán đảo lên phía bắc, nối phương Đông với phương Tây. Thứ hàng quý nhất của con đường ấy không nhìn thấy được lâu. Nó được đốt lên, thành khói, rồi mất.

Năm 2024, Desert X AlUla mời các nghệ sĩ làm việc với sa mạc này. Kỳ triển lãm diễn ra từ ngày 9 tháng 2 đến 23 tháng 3, do Uỷ ban Hoàng gia về AlUla đặt hàng. Karola Braga, nghệ sĩ người Brazil làm việc chủ yếu với mùi, mang đến một tác phẩm tên là Sfumato.

Braga chọn không kể lại lịch sử bằng hình ảnh. Bà chọn kể bằng chính mùi đã làm nên lịch sử ấy: trầm hương và mộc dược, hai loại nhựa cây từng là hàng hoá chính của con đường.

Mười một nghìn nón nhang

Tác phẩm là một cấu trúc bằng cát dựng tạm giữa sa mạc. Bên trong có một phòng đốt nhang, cửa và mái bằng kim loại. Nhiên liệu là hơn mười một nghìn nón nhang cuộn tay từ nguyên liệu tự nhiên, chủ yếu là trầm hương và mộc dược.

Nhang không được chọn đại. Theo mô tả của nghệ sĩ, nhóm dành nhiều tháng nghiên cứu để nhang cháy chậm, đều, không có chất gây ô nhiễm, vì hệ sinh thái sa mạc mỏng manh. Một hệ thống ống dẫn đưa khói ra ngoài. Áp suất âm bên trong làm khói thoát ra rõ hơn, thành những luồng nhìn thấy được.

Nhiều lần mỗi ngày, cấu trúc được kích hoạt. Khói bốc lên, và từ lúc ấy tác phẩm không còn nằm trong tay nghệ sĩ nữa. Gió quyết định. Gió mạnh thì vệt thơm kéo dài. Gió đổi hướng thì mùi đi về phía khác. Người xem đi theo mùi, hoặc đứng chờ mùi đến.

Hình khối bằng cát gợi đến một lư hương khổng lồ đặt giữa trời. Nhưng khác một lư hương trong nhà, nó không có tường giữ khói. Cả sa mạc là căn phòng.

Tên của một cách vẽ

Sfumato là một từ trong hội hoạ Ý, chỉ cách chuyển sắc thật mềm, không có đường viền, để hình tan vào nền như qua một lớp hơi mờ. Gốc của từ là fumo, nghĩa là khói.

Braga lấy lại nghĩa đen ấy. Thay vì vẽ khói, bà dùng khói để làm mờ đường chân trời, làm nhoè ranh giới giữa công trình và cảnh quan. Tác phẩm không có một hình dạng cố định để chụp. Mỗi giờ, mỗi cơn gió, nó mang một đường nét khác.

Đây là một kiểu land art hiếm gặp. Phần lớn land art để lại dấu vết trên đất: một đường đào, một vòng đá, một đường xoắn. Sfumato để lại dấu vết trong không khí, nơi không gì giữ được lâu.

Không để lại gì

Theo nghệ sĩ, suốt mùa triển lãm, những nón nhang ấy làm thơm sa mạc mà không để lại dấu vết lâu dài nào. Cấu trúc cát là tạm. Tro nhang tan vào cát. Khói tan vào trời.

Điều đó khớp với chính con đường mà tác phẩm nhắc đến. Con đường Hương trầm không còn nhiều dấu vết vật chất. Thứ hàng của nó được làm ra để biến mất, trong đền thờ, trong nhà, trong nghi lễ. Giá trị của trầm hương nằm ở lúc nó không còn là nó nữa.

Sfumato lặp lại khoảnh khắc ấy mười một nghìn lần, rồi rút đi. Braga cũng làm những tác phẩm khác lấy mùi làm chất liệu chính, như Lágrimas, Terra e Crisântemo. Nhưng ở AlUla, tác phẩm của bà có một cộng sự không ai điều khiển được: gió sa mạc.



Thành viên Penta