Essays · Olfactory Art
Katie Paterson. To Burn, Forest, Fire.
Mười lăm phút cho ba trăm triệu năm.
© Katie Paterson · Katie Paterson (official artist site)
Khu rừng đầu tiên, khu rừng cuối cùng
Ở thung lũng sông Hudson, bang New York, các nhà khoa học tìm thấy dấu vết của một khu rừng rất cổ, gọi là rừng Cairo theo tên thị trấn gần đó. Rễ cây còn in trong đá. Trong khu rừng ấy từng mọc Cladoxylopsida, một nhóm cây nay đã tuyệt chủng, nằm trong số những cây đầu tiên trên hành tinh. Khu rừng ấy có từ hơn ba trăm triệu năm trước.
Ở đầu kia của thời gian là Amazon. Khu rừng mưa lớn nhất còn lại, và đang bị đe doạ nặng nề. Katie Paterson gọi nó là khu rừng cuối cùng, không phải vì nó chắc chắn sẽ mất, mà vì nó đứng ở rìa của một thời kỳ khủng hoảng khí hậu.
To Burn, Forest, Fire là hai mùi của hai khu rừng ấy. Paterson, nghệ sĩ người Scotland, làm tác phẩm này năm 2021 như một lời nhắc về cuộc đại tuyệt chủng thứ sáu, cuộc tuyệt chủng mà con người là nguyên nhân.
Cô không vẽ khu rừng. Không chụp ảnh. Cô làm nhang.
Dựng lại một mùi không ai từng ngửi
Không ai sống vào thời rừng Cairo. Không có bản ghi nào về mùi của nó. Muốn tái tạo, Paterson phải bắt đầu từ khoa học. Cô làm việc với nhà địa chất Jan Zalasiewicz, nhà nghiên cứu J. Sakari Salonen của Đại học Helsinki, nhà cổ thực vật học Chris Berry và nhà sinh học David George Haskell, người cũng viết bài luận đi kèm tác phẩm.
Họ cùng xác định khu rừng nào là đầu tiên, khu rừng nào là cuối cùng, và trong đó có những gì: loài cây, đất, nước, không khí. Rồi những dữ liệu ấy được chuyển thành mùi cùng Shoyeido, một nhà làm nhang lâu đời của Nhật Bản.
Mùi của khu rừng đầu tiên cố gắng dựng lại bầu không khí ấy: đất, nước và không khí của hàng trăm triệu năm trước. Mùi của khu rừng cuối cùng được trang của nghệ sĩ mô tả gần với một nhà kính trồng dày cây: lá xanh, hơi ẩm, đất, và cây gỗ đang mục.
Mỗi que nhang cháy chừng mười lăm phút. Một khoảng thời gian rất ngắn để chứa những con số rất lớn. Người đứng cạnh que nhang không cần hiểu kỷ địa chất nào. Họ chỉ cần thở, và để mũi làm phần việc mà sách giáo khoa không làm được.
Đốt ở khắp thành phố
Tác phẩm là IHME Helsinki Commission năm 2021. Vào tháng 9 năm ấy, nhang được đốt ở hơn mười địa điểm trong và ngoài trời quanh Helsinki, cùng các đối tác của IHME. Một buổi đốt nhang diễn ra dưới hầm mộ của Nhà thờ lớn Helsinki.
Hình thức nhang không phải chi tiết phụ. Nhang là vật của nghi lễ, của sự tưởng nhớ, trong nhiều nền văn hoá. Người ta đốt nhang cho người đã khuất. Ở đây, thứ được tưởng nhớ là một khu rừng đã mất và một khu rừng có thể sẽ mất. Truyền thống nhang Nhật Bản, như nghề làm nhang ở Awaji mà Arianna Petrich ghi lại, vốn gắn chặt với gió, nước và cây. Paterson mượn chính thứ ngôn ngữ ấy.
Nhang cũng tự tiêu huỷ. Tác phẩm không để lại gì ngoài tro và một mùi lưu lại trong phòng một lúc. Đó là một cách rất trực tiếp để nói về sự mất mát: người xem chứng kiến vật cháy hết trước mắt mình.
Paterson thường làm việc với những khoảng thời gian vượt khỏi đời người: ánh sáng từ các ngôi sao đã chết, những cuốn sách chỉ được đọc sau cả trăm năm. To Burn, Forest, Fire đưa quy mô ấy về một thứ nhỏ nhất có thể: một que nhang, một làn khói, một hơi thở. Người đứng trong phòng hít vào một khu rừng. Rồi nó tan.
Olfactory Art