Essays · Photography
Larry Sultan. Pictures from Home.
Ảnh gia đình là một câu chuyện cả nhà cùng đồng ý kể.
© Estate of Larry Sultan · SFMOMA
Một người con về nhà
Đầu thập niên 1980, Larry Sultan bắt đầu một dự án nghe rất đơn giản: chụp cha mẹ mình. Ông bà sống ở miền Nam California, trước ở vùng ngoại ô Los Angeles, sau ở một ngôi nhà gần Palm Springs. Sultan đi đi về về dọc bờ biển California, mỗi lần ở lại vài ngày, mang theo máy ảnh.
Dự án kéo dài từ năm 1983 đến năm 1992. Kết quả là loạt ảnh Pictures from Home, và cuốn sách cùng tên in năm 1992. Trong sách, ảnh màu khổ lớn Sultan chụp được đặt cạnh những khung hình trích từ phim gia đình quay nhiều năm trước, cạnh những mẩu hội thoại, những đoạn Sultan tự viết, và đồ lưu niệm của gia đình.
Đề tài là cha mẹ ông, và cuộc theo đuổi giấc mơ Mỹ của họ trong những ngôi nhà ngoại ô: bãi cỏ, hồ bơi, phòng khách trải thảm, chiếc ti vi. Nhưng đề tài sâu hơn là chính việc chụp ảnh gia đình. Một gia đình tự kể về mình bằng ảnh như thế nào, và điều gì bị bỏ ra ngoài khung.
Người mẹ tạo dáng
Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco, SFMOMA, giữ một tấm trong loạt ảnh: My Mother Posing for Me, năm 1984. Đây là một bản in màu chromogenic, khổ khoảng 72 nhân 87 phân.
Tên ảnh đã nói gần hết. Người mẹ đang tạo dáng cho con trai. Không phải một khoảnh khắc bắt gặp, mà một khoảnh khắc được dàn xếp, và cả hai người trong cuộc đều biết điều đó. Tấm ảnh ghi lại cùng lúc hai thứ: một người phụ nữ trong nhà mình, và sự tự ý thức của bà trước ống kính.
Sultan không giấu phần dàn dựng. Ông mô tả việc cộng tác với cha mẹ như một cách phá bỏ ranh giới giữa thực và hư cấu, giữa đời tư và công chúng. Ảnh của ông vì vậy luôn đứng giữa hai chỗ: không hẳn tư liệu, không hẳn sân khấu.
Người xem nhìn những tấm ảnh ấy và thấy một gia đình bình thường. Nhưng càng nhìn lâu, càng thấy sự lúng túng. Một bàn tay đặt không tự nhiên. Một ánh mắt nhìn đi chỗ khác. Một khoảng trống giữa hai người đứng cạnh nhau. Những chi tiết nhỏ ấy là nơi câu chuyện thật đi qua.
Hai lớp thời gian
Phần đặc biệt nhất của Pictures from Home là những khung hình trích từ phim gia đình. Đó là những thước phim gia đình quay khi các con còn nhỏ: sinh nhật, ngày nghỉ, những buổi chiều ngoài sân. Mọi người cười với máy quay. Mọi thứ đều sáng.
Đặt cạnh những khung phim ấy, ảnh Sultan chụp hàng chục năm sau có một sắc độ khác. Cha mẹ ông đã già. Căn nhà yên hơn. Người cha, sau khi nghỉ hưu, có nhiều thời gian ở nhà hơn bao giờ hết, và dường như không biết làm gì với thời gian ấy.
Hai lớp hình ảnh nói chuyện với nhau. Phim gia đình là câu chuyện gia đình muốn kể về mình. Ảnh của Sultan là câu chuyện người con nhìn thấy khi quay lại. Không lớp nào hoàn toàn đúng. Cả hai đều là cách dựng.
Rồi còn lớp thứ ba: tiếng nói của cha mẹ. Trong sách, họ bình luận về ảnh con chụp. Họ không phải lúc nào cũng đồng ý với cách mình được thể hiện. Tác phẩm giữ lại cả những bất đồng ấy. Nó không chỉ là chân dung cha mẹ, mà là biên bản của một cuộc trò chuyện về quyền kể chuyện.
Vì sao cuốn album này đáng nhớ
Nhiếp ảnh gia đình thường được xem là thứ riêng tư, nghiệp dư, không thuộc về bảo tàng. Sultan lấy đúng chất liệu ấy và cho thấy nó phức tạp đến đâu. Mỗi album gia đình là một huyền thoại nhỏ, được dựng bằng những gì được chọn để chụp và những gì được chọn để quên.
Trước đó, Sultan đã cùng Mike Mandel làm Evidence, một cuốn sách ghép từ ảnh lưu trữ của các cơ quan khoa học và cảnh sát, trình bày không chú thích. Hai dự án đi hai hướng ngược nhau. Evidence lấy ảnh của người lạ và làm chúng trở nên bí ẩn. Pictures from Home lấy người thân nhất và làm họ trở nên xa lạ. Cả hai cùng hỏi một câu: một tấm ảnh thật sự chứng minh điều gì?
Câu trả lời của Pictures from Home không dứt khoát. Tấm ảnh chứng minh rằng có một buổi chiều, trong một phòng khách ở California, một người mẹ đã đứng cho con mình chụp. Phần còn lại là điều người xem tự điền vào.
Photography