Essays · Olfactory Art
Lauren Jetty. Notes.
Một bài hát chỉ phát được một lần, vì đĩa đang tan.
© Lauren Jetty · Lauren Jetty (official site)
Ba đĩa hát bằng băng
Notes là một tác phẩm của Lauren Jetty, bắt đầu từ năm 2019 và vẫn tiếp tục. Tác phẩm gồm ba đĩa hát, không ép bằng nhựa mà đúc bằng băng. Tác phẩm có hai thành phần, mỗi thành phần ba đoạn: một mùi gợi cơn bão được giữ trong băng, và một bản giọng hát phát ra từ đĩa.
Băng ở đây làm hai việc cùng lúc. Nó là vật để phát ra âm thanh, và cũng là hình ảnh của âm thanh và mùi. Người xem thấy chiếc đĩa, nghe nó, và ngửi nó từ cùng một khối nước đông.
Phần mùi được Jetty phát triển cùng Renske van Vroonhoven của Attic Lab. Năm 2020, Notes vào vòng chung kết giải Sadakichi của Institute for Art and Olfaction, giải dành cho tác phẩm thử nghiệm với mùi.
Khi đĩa quay và tan
Tác phẩm diễn ra theo thời gian. Đĩa quay, và băng bắt đầu tan. Âm thanh mở đầu bằng một giọng hát ám ảnh, lẫn trong tiếng lách tách của băng. Tiếng lách tách ấy lớn dần. Giọng hát nhạt đi rồi mất. Cuối cùng chỉ còn nhịp của băng, đều như một nhịp tim.
Mùi đi theo một đường tương tự. Đầu tiên là mùi ozone, mùi nước tươi, thứ mùi ta ngửi thấy trong không khí ngay trước khi trời đổ mưa. Rồi đến lá ẩm, có chút hoa. Cuối cùng là đất ướt và gỗ. Cả chuỗi dựng lại cảm giác căng thẳng của một cơn bão sắp đến.
Không lần trình diễn nào giống lần nào. Băng tan theo nhiệt độ phòng, theo tay người chạm vào, theo những thứ nghệ sĩ không điều khiển được. Jetty mô tả vai trò của mình là tạo điều kiện, không phải điều khiển. Chính băng quyết định tác phẩm đi thế nào.
Khán giả cũng tham gia. Họ chạm vào băng, làm nó tan nhanh hơn, và trong lúc làm tan tác phẩm, họ ghép lại các mùi và âm thanh theo một thứ tự mới.
Mùi và âm thanh chung một bản chất
Câu hỏi đầu tiên Notes đặt ra là về sự giao thoa giữa hai giác quan. Mùi và âm thanh đều vô hình, đều lan trong không khí, đều đi xuyên qua cơ thể người nghe, người ngửi. Cả hai đều cần thời gian để được nhận biết. Không ai ngửi hay nghe được trong một khoảnh khắc đứng yên. Một nốt nhạc cần kéo dài mới thành âm. Một mùi cần vài hơi thở mới được nhận ra.
Jetty đặt hai thứ ấy vào cùng một vật chất và cho chúng cùng số phận. Khi băng mất đi, cả âm thanh lẫn mùi cùng đổi. Khán giả cảm nhận thời gian trôi qua không bằng đồng hồ, mà bằng việc giọng hát lặng dần và mùi đất ướt dâng lên.
Chữ Notes trong tựa đề có hai nghĩa trong tiếng Anh: nốt nhạc, và những ghi chú. Tác phẩm là cả hai. Một bản nhạc, và một ghi chép về một thứ đang biến mất.
Một cơn bão trong lòng bàn tay
Câu hỏi thứ hai là về khí hậu. Jetty dẫn đến khái niệm siêu vật thể của nhà triết học Timothy Morton: những thứ quá lớn về không gian và thời gian để con người nắm bắt trọn, như biến đổi khí hậu. Morton cũng nói về việc tập đau buồn trước những mất mát ấy.
Notes thu nhỏ một siêu vật thể thành thứ vừa tầm tay. Băng tan, và ta nghe, ta ngửi nó tan. Mùi bão báo hiệu một thời tiết sắp đến. Nhịp tim cuối cùng của băng nối sự ngắn ngủi của một đời người với những thang thời gian lớn hơn nhiều.
Tác phẩm không giảng giải. Nó để người xem đứng cạnh một vật đang mất đi, và cảm thấy điều đó bằng tai và mũi, trước khi kịp nghĩ bằng chữ.
Olfactory Art