Essays · Photography

Lee Friedlander. Self-Portraits.

Có mặt mà không cần đứng giữa khung hình.

Lee Friedlander, Self-Portraits: ảnh đen trắng bóng của người chụp đổ lên một cảnh đường phố

Fraenkel Gallery · Fraenkel Gallery


Người chụp bước vào khung hình

Lee Friedlander sinh năm 1934 ở Mỹ, và là một trong những nhiếp ảnh gia đường phố quan trọng nhất của nửa sau thế kỷ 20. Phần lớn ảnh của ông là cảnh đời sống nước Mỹ: cửa hiệu, biển báo, xe hơi, những góc phố chật những thứ chồng lên nhau.

Từ đầu thập niên 1960, ông bắt đầu một việc mà ít ai làm một cách có hệ thống. Ông đưa chính mình vào ảnh. Không phải bằng cách quay máy về phía mặt mình như một bức chân dung thông thường, mà bằng những cách lặng lẽ hơn.

Cái bóng của ông đổ lên vỉa hè, lên bãi cỏ, lên tường nhà, có khi lên lưng một người phụ nữ đi phía trước. Hình phản chiếu của ông hiện ra trong cửa kính cửa hiệu, trong gương chiếu hậu, trong gương của một phòng khách sạn. Có khi chỉ một phần cơ thể lọt vào mép khung.

Người chụp, vốn luôn đứng ngoài ảnh, bỗng trở thành một phần của bố cục. Không nổi bật hơn cột đèn hay tấm biển. Chỉ là một hình khối nữa trong cảnh.

Một cuốn sách năm 1970

Năm 1970, Friedlander in cuốn Self Portrait qua nhà xuất bản của chính ông, Haywire Press. Đây là cuốn sách thứ hai của ông, và là ấn phẩm đầu tiên của Haywire Press. Sách gồm hơn bốn mươi ảnh đen trắng, phần lớn chụp trong những năm 1960, được Friedlander thiết kế cùng Marvin Israel.

Cuốn sách được in rất kỹ ở Meriden Gravure Company, bang Connecticut, từ những bản tách màu hai tông do Richard Benson thực hiện. Những sắc xám của ảnh bạc gelatin được giữ lại trên trang giấy.

Ảnh trong sách được chụp khắp nước Mỹ: New York, New Orleans, Chicago, Colorado, Florida, Wisconsin, Kentucky, Cape Cod, dọc những con đường như Route 9W hay Palisades Parkway. Mỗi nơi một cảnh khác, nhưng người chụp luôn lẩn ở đâu đó trong khung hình.

Xem cả cuốn, ta có cảm giác một người vừa có mặt khắp nơi, vừa không thật sự ở đâu cả. Ông đi qua, để lại cái bóng, rồi đi tiếp.

Hài hước và nghiêm túc

Nhiều bức trong Self-Portraits có một chất hài hước khô. Cái bóng của Friedlander đổ đúng lên lưng một người lạ, như thể hai người dính vào nhau. Hình ông lọt vào tấm kính giữa đám hàng hoá bày trong tủ. Người xem mỉm cười vì sự tình cờ được bắt đúng lúc.

Nhưng đằng sau sự hài hước là một câu hỏi nghiêm túc của nhiếp ảnh: người chụp đứng ở đâu so với thứ mình chụp? Ảnh thường giả vờ rằng người chụp không có mặt, rằng cảnh vật tự hiện ra. Friedlander không chấp nhận sự giả vờ ấy. Ông cho thấy mình luôn ở đó, và luôn là một phần của cảnh.

Ông cũng dùng mình như một vật đối chiếu. Đặt cái bóng của mình cạnh những người khác, ông làm cho cảnh có thêm một lớp: người chụp nhìn, và bị nhìn thấy đang nhìn.

Cách làm này có họ hàng với những bức ảnh tự chụp của Vivian Maier, cũng đầy bóng đổ và hình phản chiếu. Nhưng ảnh của Maier chỉ được biết đến sau khi bà mất. Friedlander thì công bố chúng từ sớm, như một phần chính thức trong tác phẩm của mình.

Hơn sáu mươi năm

Friedlander không dừng lại sau cuốn sách năm 1970. Ông tiếp tục tự chụp mình suốt hơn sáu mươi năm. Những bức sau này có khi cho thấy khuôn mặt rõ hơn, có khi cho thấy tuổi tác, những giai đoạn của đời sống.

Fraenkel Gallery, nơi đại diện cho ông, mô tả loạt ảnh này như một sự đan xen giữa đời sống nghề nghiệp, đời sống riêng và đời sống sáng tạo của Friedlander. Ông chụp khi đi làm, khi đi chơi, khi ở nhà. Máy ảnh luôn theo ông, và ông luôn lọt vào máy ảnh.

Nhìn tổng thể, Self-Portraits không phải là chân dung theo nghĩa thông thường. Nó không cho ta biết Friedlander trông ra sao, nghĩ gì, cảm thấy gì. Nó cho ta biết một điều đơn giản hơn: ông đã ở đây, và ở đây nữa. Một bản ghi của sự có mặt, kéo dài qua nhiều thập niên.


Nguồn: Fraenkel Gallery, Fundación MAPFRE


Thành viên Penta