Essays · Photography

Vivian Maier. Self-portraits.

Bà ở đó, nhưng luôn nghiêng một chút khỏi khung.

Vivian Maier, chân dung tự chụp: ảnh đen trắng người phụ nữ cầm máy ảnh, hiện qua gương hoặc bóng đổ

Người bảo mẫu cầm máy ảnh

Vivian Maier sinh năm 1926 và mất năm 2009. Bà là người Mỹ, làm bảo mẫu khoảng bốn mươi năm, từ thập niên 1950 trở đi, ở New York rồi ở Chicago. Trong suốt những năm ấy, bà chụp ảnh. Đời sống đường phố, chân dung những người lạ, những đứa trẻ bà quen. Và chính bà.

Lúc sinh thời, gần như không ai biết Maier là nhiếp ảnh gia. Bà không trưng bày, không in sách, không tìm người xem. Nhiều cuộn phim bà chụp thậm chí chưa bao giờ được tráng.

Năm 2007, kho lưu trữ của bà tình cờ được phát hiện trong một nhà kho ở Chicago. Trong đó có hơn 120.000 âm bản, phim Super 8 và 16 mm, băng ghi âm, ảnh in, và hàng trăm cuộn phim chưa tráng. Kho ảnh được cứu lại qua các cuộc bán đấu giá, và chỉ từ đó, người ta mới bắt đầu nhìn thấy những gì bà đã nhìn.

Gương, kính và bóng đổ

Trong kho ảnh ấy, chân dung tự chụp và những hình bóng của chính Maier chiếm hơn một phần tư. Đó là một tỉ lệ lớn với một người không bao giờ cho ai xem ảnh của mình.

Nhưng Maier hiếm khi chụp thẳng khuôn mặt. Bà dùng những gì thành phố đưa ra. Một tấm gương treo trong cửa hàng. Mặt kính của một ô cửa bày hàng. Một bề mặt kim loại sáng. Và rất nhiều lần, cái bóng của chính bà đổ dài trên vỉa hè, trên tường, trên mặt đất trước mũi giày.

Trong những tấm ảnh này, bà thường xuất hiện cùng chiếc máy ảnh. Người chụp và vật được chụp là một. Có khi bà nằm ở mép khung, có khi bị cắt mất một nửa, có khi chỉ còn là một khối tối không rõ đường nét. Người xem phải tìm mới thấy bà.

Cách làm này cho ảnh của Maier một sự dè dặt đặc biệt. Bà có mặt, nhưng không chiếm chỗ. Bà ghi lại rằng mình đã ở đó, trong khi vẫn để thành phố làm chủ khung hình.

Một cái bóng là hình ảnh nghèo nhất của một người. Không có mắt, không có nét mặt, không có tuổi. Chỉ còn dáng đứng, độ dài của buổi chiều, hướng của mặt trời. Vậy mà nhìn những cái bóng ấy lâu, người xem bắt đầu nhận ra bà: cách đứng, dáng vai, chiếc máy ảnh đeo trước ngực. Một người được nhận ra qua những gì ít nhất.

Chân dung tự thân và cái bóng của nó

Năm 2020, Bảo tàng Nhiếp ảnh Phần Lan tại Cable Factory ở Helsinki trưng bày những chân dung tự chụp này trong triển lãm The Self-portrait and its Double, từ ngày 17 tháng 1 đến ngày 24 tháng 5. Giám tuyển là Anne Morin. Triển lãm gồm 83 tác phẩm ảnh và phim, trải từ năm 1953 đến năm 1986, và là lần đầu ảnh của Maier đến Phần Lan.

Tên triển lãm chỉ đúng vào điều làm những tấm ảnh này khác thường: chân dung tự thân luôn đi cùng một cái bóng, một bản sao. Mỗi hình phản chiếu là một Maier thứ hai, hơi lệch, hơi méo, không hoàn toàn trùng với người đứng bên ngoài.

Khi đặt những tấm ảnh ấy cạnh nhau, người xem thấy một người phụ nữ nhìn mình suốt ba mươi năm qua các bề mặt của thành phố. Không phải để khoe. Có lẽ để chắc rằng mình đã có mặt. Một kiểu tự chụp gần với cái bóng và hình phản chiếu trong ảnh Lee Friedlander, nhưng lặng lẽ hơn, vì không ai được xem.

Chân dung tự chụp của Maier đáng nhớ vì chúng đảo ngược thứ tự thường gặp. Thường thì người ta nổi tiếng trước rồi mới được nhìn kỹ. Với Maier, những dấu vết đã có sẵn từ trước, chỉ chờ một ngày được mở ra.



Thành viên Penta