Essays · Photography
Zanele Muholi. Somnyama Ngonyama (Hail the Dark Lioness).
Vật dụng hằng ngày cũng mang theo lịch sử.
Courtesy of the Artist and Stevenson, Cape Town/Johannesburg and Yancey Richardson, New York · Tate
Một nhà hoạt động bằng hình ảnh
Zanele Muholi sinh năm 1972 ở Umlazi, Durban, Nam Phi, hiện sống ở Johannesburg. Muholi dùng đại từ they/them và tự gọi mình là nhà hoạt động thị giác. Nhiếp ảnh, với Muholi, là công cụ để ghi lại và làm cho những cộng đồng bị gạt ra lề được nhìn thấy.
Trước Somnyama Ngonyama, Muholi đã làm nhiều loạt ảnh về cộng đồng người đồng tính, chuyển giới và không theo chuẩn giới ở Nam Phi. Faces and Phases là một kho chân dung đang tiếp diễn của những người đồng tính nữ, người chuyển giới da đen, mỗi ảnh đi kèm lời kể của người trong ảnh. Brave Beauties chụp những người phi nhị nguyên và phụ nữ chuyển giới, nhiều người từng đoạt giải các cuộc thi sắc đẹp. Only Half the Picture là những ảnh đầu tiên, về tình yêu và cả tổn thương.
Những loạt ấy hướng ống kính ra người khác. Từ năm 2012, Muholi quay ống kính về phía mình.
Đạo cụ từ căn bếp
Somnyama Ngonyama là tiếng Zulu, nghĩa là Kính chào Sư tử cái bóng tối. Đó là một loạt chân dung tự chụp, phần lớn đen trắng, Muholi thực hiện ở nhiều thành phố khác nhau trên thế giới.
Trong mỗi ảnh, Muholi đội, quấn, đeo những vật dụng thường ngày. Miếng cọ nồi. Găng tay cao su. Lốp xe. Dây rút nhựa. Những thứ ai cũng có trong nhà, không ai để ý. Đặt lên đầu, lên cổ, lên vai, chúng trông như mũ đội đầu nghi lễ, như vòng cổ, như vương miện. Nhưng người xem không quên được chúng là gì.
Mỗi vật mang một câu chuyện. Những vật dụng dọn dẹp nhắc đến lao động giúp việc, một nghề gắn với phụ nữ da đen Nam Phi dưới chế độ apartheid và sau đó. Lốp xe có thể gợi đến bạo lực. Những câu chuyện ấy không được viết ra trong ảnh. Chúng nằm sẵn trong vật.
Bester, người mẹ
Một số bức trong loạt mang tên Bester. Đó là tên mẹ của Muholi, bà Bester Muholi, người làm giúp việc gia đình và đã trải qua nhiều khó khăn trong thời apartheid. Bà đã mất. Những bức ảnh là cách Muholi tưởng nhớ bà, bằng chính những vật dụng của nghề bà từng làm.
Ở đây việc tự chụp không chỉ là nói về mình. Muholi đeo lấy đồ nghề của người mẹ, đứng vào chỗ của người mẹ, nhìn thẳng ra như người mẹ có lẽ không được phép nhìn. Một bức chân dung tự chụp trở thành chân dung của hai người.
Muholi cũng làm tối làn da của mình bằng cách tăng độ tương phản khi in. Muholi nói việc làm ấy là để đòi lại màu da của chính mình, thứ mà theo Muholi luôn bị người khác, những người có đặc quyền, diễn giải thay.
Ánh nhìn thẳng
Từ ngày 5 tháng 11 năm 2020 đến ngày 7 tháng 3 năm 2021, Tate Modern ở London tổ chức triển lãm tổng quan lớn đầu tiên của Muholi tại Anh, với 260 bức ảnh trải dài sự nghiệp. Somnyama Ngonyama là một trong những phần được chú ý nhất.
Điều đọng lại ở loạt ảnh là ánh nhìn. Trong phần lớn các bức, Muholi nhìn thẳng vào ống kính. Không cười, không né. Lịch sử nhiếp ảnh có rất nhiều ảnh người da đen bị nhìn. Ở đây người da đen nhìn lại.
Chân dung tự chụp có một lịch sử dài, từ những tấm ảnh Vivian Maier tự chụp qua gương và bóng đổ đến những bức dàn dựng công phu. Muholi dùng thể loại ấy không phải để tìm mình, mà để trả lời những hình ảnh người khác đã làm ra về mình.
Photography