Essays · Photography
Lisa Oppenheim. Smoke.
Khói được in bằng chính lửa đã sinh ra nó.
Aperture · Aperture
Khói trong kho ảnh
Lisa Oppenheim làm việc với những bức ảnh đã có sẵn. Bà tìm trong kho lưu trữ, trong báo chí, trong những hình ảnh người khác đã chụp từ lâu, rồi đặt chúng vào một quá trình mới. Với loạt Smoke, thực hiện trong hai năm 2011 và 2012, bà đi tìm những bức ảnh về các đám cháy.
Nguồn ảnh trải qua gần một thế kỷ. Một bức chụp vụ nổ ở một mỏ dầu năm 1913. Những bức ảnh trinh sát trên không thời Chiến tranh thế giới thứ hai. Những tấm ảnh của phóng viên trong cuộc bạo loạn ở phía bắc London năm 2011.
Oppenheim không giữ nguyên các bức ảnh ấy. Bà chỉ tách ra một chi tiết: cột khói. Toà nhà, người, mặt đất đều bị bỏ lại. Trong tay bà chỉ còn những hình khối xám cuộn lên, không cho biết chúng đến từ đâu, từ năm nào, từ thảm hoạ nào.
Khi bị tách khỏi bối cảnh, khói của một cuộc chiến và khói của một vụ tai nạn công nghiệp trông gần như giống nhau. Cả hai đều cuộn lên, loang ra, mỏng dần ở mép. Oppenheim đặt chúng cạnh nhau như những mẫu vật cùng loài. Câu hỏi về nguyên nhân lùi lại phía sau. Điều còn lại là hình dạng của một thứ đang biến mất, và câu hỏi làm sao giữ được nó trên giấy.
In bằng que diêm
Phần tách ra được chuyển thành phim âm bản trung gian bằng kỹ thuật số. Đến đây, quy trình quay về phòng tối. Nhưng Oppenheim không dùng đèn của máy phóng ảnh như thông thường. Bà phơi sáng tờ giấy bằng lửa thật: que diêm, đèn khò nhà bếp.
Ánh sáng của lửa không đều. Nó chập chờn, nóng, khó đoán. Trong quá trình ấy, hình ảnh bị solarize, tức là một phần tông sáng tối đảo ngược, để lại những mảng bạc lấp lánh cạnh những vùng đen sâu. Bản in cuối cùng trông gần như kim loại.
Tác giả Brian Sholis, viết về Oppenheim trên tạp chí Aperture năm 2013, so những tấm ảnh này với những bản bỏ đi bằng bạc bóng từ loạt Equivalents của Alfred Stieglitz, loạt ảnh mây nổi tiếng đầu thế kỷ hai mươi. Khói của Oppenheim quả thật giống mây. Nhưng mây của Stieglitz là trời, còn khói của bà là dấu vết của một thứ đang cháy dưới mặt đất.
Điều quan trọng nằm ở vòng lặp. Khói sinh ra từ lửa. Tấm ảnh chụp khói. Rồi lửa lại được dùng để in tấm ảnh ấy. Hình ảnh và chất liệu tạo ra hình ảnh trùng làm một.
Ánh sáng đúng loại
Smoke không đứng một mình. Nó thuộc về một chuỗi tác phẩm Oppenheim làm quanh cùng một câu hỏi: nếu một bức ảnh được làm từ ánh sáng, thì dùng đúng thứ ánh sáng mà nó ghi lại để in nó sẽ ra sao?
Năm 2010, với loạt Lunagrams, bà dùng những tấm kính âm bản chụp mặt trăng từ thế kỷ mười chín của John và Henry Draper, rồi phơi bản sao dưới ánh trăng, vào đúng pha trăng như trong ảnh gốc. Năm 2011, với Heliograms, bà lấy một bức ảnh mặt trời chụp ngày 8 tháng 7 năm 1876 và phơi nó dưới ánh nắng vào nhiều thời điểm khác nhau trong năm. Lịch làm việc của bà không đều, nên độ phơi sáng cũng không đều, và chính sự không đều ấy thành một phần của tác phẩm.
Trăng in trăng. Nắng in mặt trời. Lửa in khói. Mỗi lần, Oppenheim trả hình ảnh về đúng nguồn sáng của nó. Bài viết trên Aperture nói bà muốn tìm lại cái huyền diệu của quá trình nhiếp ảnh, thứ dễ bị quên khi ảnh đã thành một thứ có mặt ở khắp nơi.
Nhìn một tấm Smoke, người xem không biết đám cháy nào đã sinh ra cột khói. Nhưng họ biết chắc một điều: tờ giấy trước mặt đã từng ở rất gần ngọn lửa.
Photography