Essays · Olfactory Art

Không rõ tác giả, lò Cảnh Đức Trấn. Incense Burner with the Eighteen Luohans.

Triều đại đổi chủ. Lư hương vẫn cần được thắp.

Incense Burner with the Eighteen Luohans: lư hương sứ trắng vẽ lam dưới men, quanh thân là các vị La Hán cưỡi hổ qua sông, gọi rồng và đi trên mây, Cảnh Đức Trấn, 1645

The Metropolitan Museum of Art, Gift of Julia and John Curtis, in celebration of the Museum’s 150th Anniversary, 2020 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art


Một chiếc lư mang một năm

Bảo tàng Metropolitan ở New York giữ một chiếc lư hương bằng sứ, vẽ lam coban dưới men, làm ở các lò Cảnh Đức Trấn. Nó không lớn. Cao khoảng 14,9 cm, thân rộng 21,3 cm, miệng rộng 22,9 cm, chân rộng 13,7 cm. Miệng rộng hơn thân: một hình dáng mở ra phía trên, đúng chỗ khói sẽ đi.

Điều khiến chiếc lư này khác những chiếc lư sứ lam khác là năm của nó. Met ghi một năm duy nhất: 1645. Không phải một khoảng, không phải một thế kỷ. Với đồ sứ Trung Hoa, việc biết chính xác năm làm ra không thường gặp. Theo Met, đồ gốm có niên đại rõ ràng từ thời Nam Minh là cực kỳ hiếm.

Chiếc lư đến bảo tàng năm 2020, là quà tặng của Julia và John Curtis, trong dịp Met kỷ niệm 150 năm thành lập. Trước đó, từ năm 1999, nó nằm trong bộ sưu tập của gia đình Curtis ở Williamsburg, bang Virginia. Nó từng được trưng trong triển lãm Another World Lies Beyond: Chinese Art and the Divine của Met, năm 2019 đến 2020.

Mười tám vị La Hán quanh thân lư

La Hán, tiếng Phạn là arhat, là những người theo Phật đã đạt giải thoát. Trong nghệ thuật Trung Hoa, các vị thường xuất hiện theo nhóm: mười sáu, rồi mười tám. Họ không trang nghiêm như tượng Phật. Họ có khuôn mặt riêng, tính cách riêng, thường được vẽ với vẻ kỳ dị, tinh nghịch, và có quyền phép với thú dữ.

Trên chiếc lư ở Met, người thợ vẽ đúng tinh thần ấy. Một vị La Hán cưỡi trên lưng hổ lội qua sông. Người bạn đồng hành của vị ấy vẫy gọi một con rồng đang bay. Những vị khác đứng chờ đón các bạn đang đến trên những cụm mây trôi. Met mô tả cảnh này là vừa vui vừa có uy lực.

Tất cả được vẽ bằng một màu: lam coban, trên nền sứ trắng, rồi phủ men và nung. Không có màu thứ hai để phân biệt hổ với nước, rồng với mây. Chỉ có đậm nhạt của cùng một sắc xanh. Người thợ phải dựng cả một thế giới linh thiêng bằng nét bút và độ loang của một thứ bột khoáng.

Khi lư được dùng, khói hương bốc lên từ miệng lư, ngay trên đầu các vị La Hán. Hình vẽ và khói cùng một chiều: từ đất lên mây. Từ thời Hán, lư hương Trung Hoa đã hay được làm thành hình núi tiên để khói bay quanh đỉnh. Ở đây, núi được thay bằng người: những vị đã đi hết con đường tu.

Năm 1645 ở Cảnh Đức Trấn

Năm 1644, Bắc Kinh thất thủ, hoàng đế Sùng Trinh tự vẫn, nhà Thanh vào kinh thành. Nhưng nhà Minh chưa mất hết. Một triều đình tàn dư chạy xuống phía nam và dựng lại ngai vàng. Sử gọi giai đoạn này là Nam Minh, kéo dài từ năm 1644 đến khoảng năm 1662. Met xếp chiếc lư vào thời kỳ ấy.

Cảnh Đức Trấn ở Giang Tây là thủ phủ đồ sứ của Trung Hoa suốt nhiều thế kỷ. Những năm cuối Minh, lò quan thưa đơn đặt hàng của triều đình, và các lò dân phải tự tìm khách: người mua trong nước, thương nhân nước ngoài, chùa chiền. Đồ sứ của những năm chuyển giao này thường có đề tài tự do hơn, nét vẽ phóng khoáng hơn đồ cung đình.

Một chiếc lư hương vẽ La Hán là đồ dùng cho việc thờ cúng, có thể ở chùa, có thể ở bàn thờ trong nhà. Người đặt làm nó vào năm 1645 sống giữa chiến tranh, giữa tin đồn, giữa những đạo quân đi qua. Họ vẫn đặt một chiếc lư. Họ vẫn cần một chỗ để thắp hương.

Penta không biết người ấy là ai, và bảo tàng cũng không ghi. Nhưng việc một vật dùng để đốt hương được làm ra đúng năm ấy, được ghi năm ấy, là một dấu vết. Nó cho thấy có những việc người ta không bỏ, kể cả khi mọi thứ khác đang đổi chủ.

Gần bốn thế kỷ sau, chiếc lư đứng trong phòng trưng bày số 210 của Met. Không còn khói. Mười tám vị La Hán vẫn đang qua sông, vẫn gọi rồng, vẫn đạp mây mà đến.



Thành viên Penta