Essays · Olfactory Art

Lygia Pape. Luar do Sertão.

Một ánh trăng làm bằng bỏng ngô vẫn là ánh trăng.

Lygia Pape, Luar do Sertão: bỏng ngô trải rộng trên sàn phòng tối, sáng lên dưới đèn tia cực tím

Biennale de Lyon 2017 (exhibition view) · Art in America


Một cánh đồng dưới đèn tím

Luar do Sertão là một sắp đặt Lygia Pape làm năm 1995. Vật liệu gần như chỉ có hai thứ: bỏng ngô và đèn tia cực tím, thứ đèn làm những gì màu trắng phát sáng xanh tím trong bóng tối.

Bỏng ngô được trải thành một vùng rộng trên sàn. Dưới ánh đèn, những hạt trắng không còn giống đồ ăn. Chúng sáng lên như cát dưới trăng, như sương trên đồng, như một vùng đất xa được nhìn thấy vào ban đêm. Người xem bước vào phòng tối và gặp một phong cảnh.

Nhưng phong cảnh ấy có mùi. Mùi ngô rang, mùi của rạp chiếu phim, của hội chợ, của quầy hàng rong. Mắt nói một đằng, mũi nói một nẻo. Và thường thì mũi biết trước.

Ánh trăng trên vùng sertão

Tên tác phẩm lấy từ một bài hát dân gian rất nổi tiếng ở Brazil, Luar do Sertão, gắn với tên nhà thơ Catulo da Paixão Cearense. Sertão là vùng nội địa khô cằn ở Đông Bắc Brazil, xa bờ biển, xa thành phố. Bài hát ca ngợi đời sống giản dị ở đó, những niềm vui nhỏ, và ánh trăng trên vùng quê mà người hát cho là đẹp nhất.

Theo mô tả của Biennale de Lyon, tác phẩm của Pape là một hình ảnh vừa trữ tình vừa mỉa mai: như một cuộc lang thang trong phong cảnh dưới trăng, nhưng cũng gợi đến sự tuyệt vọng của Brazil. Vùng sertão trong bài hát là nơi lý tưởng hoá. Vùng sertão thật là nơi của hạn hán, nghèo đói và những làn sóng di cư về thành phố.

Bỏng ngô vì thế là một lựa chọn sắc. Ngô là cây lương thực của người nghèo. Bỏng ngô là cách rẻ nhất để làm một nắm hạt trở thành một thứ đầy tay. Pape dựng ánh trăng của bài hát bằng chính thứ vật liệu ấy. Cái đẹp có thật, nhưng nó được làm từ cái đói.

Một nghệ sĩ của những giác quan

Lygia Pape sinh năm 1927 ở Nova Friburgo, Brazil, và mất năm 2004. Bà là một gương mặt quan trọng của nghệ thuật tiên phong Brazil, gắn với phong trào Tân Cụ thể cuối thập niên 1950, cùng những nghệ sĩ như Lygia Clark và Hélio Oiticica. Nhóm này muốn tác phẩm thoát khỏi khung tranh, đi vào không gian, vào cơ thể người xem.

Từ đó, Pape làm nhiều tác phẩm cần người tham gia. Divisor là một ví dụ nổi tiếng: một tấm vải trắng rất lớn, khoét nhiều lỗ, người tham gia chui đầu qua và cùng di chuyển như một khối. Bà quan tâm đến những giác quan gần cơ thể như xúc giác và vị giác, những giác quan mà nghệ thuật phương Tây từng coi là thấp hơn thị giác.

Luar do Sertão ra đời muộn trong sự nghiệp của bà, nhưng mang cùng tinh thần. Tác phẩm không cần người xem hiểu lý thuyết. Nó chỉ cần họ bước vào phòng, nhìn, và hít thở.

Lyon, năm 2017

Năm 2017, Luar do Sertão được bày lại tại Biennale de Lyon, cùng hai tác phẩm khác của Pape. New House, năm 2000, là một cấu trúc gợi một căn nhà ở khu ổ chuột đang dần đổ nát. Divisor được trình diễn lại vào cuối tuần 14 và 15 tháng 10 năm ấy, ở Lyon và ở trung tâm MAGASIN tại Grenoble, với người dân địa phương cùng đứng dưới tấm vải trắng.

Đặt cạnh nhau, ba tác phẩm cho thấy một mạch chung. Một căn nhà đang sụp. Một đám đông bị chia bởi tấm vải nhưng vẫn đi cùng nhau. Một ánh trăng làm bằng bỏng ngô. Ở cả ba, cái đẹp luôn đi kèm sự mong manh, và thứ bị phá đi là một phần của thứ được sinh ra.

Ở Lyon, cách Brazil nửa vòng Trái Đất, bài hát về vùng sertão có lẽ không mấy người xem biết. Nhưng mùi bỏng ngô thì ai cũng biết. Như những gian phòng đầy gia vị của Ernesto Neto, một nghệ sĩ Brazil khác, mùi là thứ vượt qua được ngôn ngữ. Người xem có thể không hiểu lời bài hát. Họ vẫn đứng dưới ánh trăng ấy.



Thành viên Penta