Essays · Modern Art
Man Ray. Cadeau.
Một hàng đinh, và đồ dùng thành câu hỏi.
Tate · Tate
Một buổi chiều ở Paris
Năm 1921, Man Ray mở triển lãm cá nhân đầu tiên của mình ở Paris. Ông mới từ New York sang, tiếng Pháp còn rất kém. Theo lời ông kể lại trong hồi ký, hôm khai mạc ông ngồi uống với nhà soạn nhạc Erik Satie. Ra khỏi quán, hai người đi ngang một cửa hàng đồ sắt.
Satie giúp ông hỏi mua. Một chiếc bàn là, một ít keo, một nắm đinh. Man Ray mang tất cả đến phòng tranh và làm tác phẩm ngay tại chỗ: dán một hàng đinh dọc mặt đáy chiếc bàn là, mũi đinh chĩa xuống.
Ông đặt tên nó là Cadeau, tiếng Pháp nghĩa là món quà. Ông định để bạn bè bốc thăm xem ai được nhận. Nhưng theo lời kể ấy, ngay trong buổi chiều hôm đó, món quà đã biến mất khỏi phòng tranh. Bản gốc không còn. Thứ còn lại là một tấm ảnh Man Ray chụp nó, và chính tấm ảnh ấy làm Cadeau nổi tiếng.
Paris khi đó đang ở cao điểm của Dada, phong trào của những nghệ sĩ nghi ngờ lý trí sau chiến tranh, thích đảo lộn những gì người ta coi là hợp lẽ. Man Ray đứng giữa nhóm ấy, bạn thân của Marcel Duchamp, người đã đưa những vật làm sẵn vào phòng triển lãm từ vài năm trước.
Đồ dùng trở thành vật lạ
Chiếc bàn là trong Cadeau là loại bàn là gang phổ biến ở châu Âu thời ấy, phải đặt lên bếp cho nóng rồi mới dùng. Một đồ vật của việc nhà, của những buổi chiều giặt giũ. Man Ray không đổi hình dáng của nó. Ông chỉ thêm một hàng mười bốn chiếc đinh.
Thế là đủ. Mặt đáy vốn phẳng và trơn giờ đầy mũi nhọn. Vật dùng để làm cho vải phẳng giờ chỉ có thể làm rách vải. Công dụng bị đảo ngược. Đồ quen thuộc trở nên khó gọi tên.
Tate mô tả tác phẩm này như một trong những biểu tượng nổi tiếng của phong trào Siêu thực. Việc biến một vật của đời sống hằng ngày thành một vật lạ, không gọi tên được, cho thấy sức mạnh của đồ vật trong Dada và Siêu thực: thoát khỏi logic, thoát khỏi cách ta quen gắn chữ với vật.
Có một sự căng thẳng nằm ngay trong cái tên. Quà là thứ để trao đi với thiện ý. Còn vật này thì nặng, nhọn, và nếu được nung nóng như một chiếc bàn là thật, nó sẽ vừa bỏng vừa sắc. Tate chỉ ra rằng đinh và kim loại nóng gợi đến một sự bạo liệt ngầm, trái ngược hẳn với chữ món quà. Man Ray không giải thích. Ông để cái tên và cái vật đứng cạnh nhau.
Những bản làm lại
Chiếc Cadeau ở Tate không phải vật năm 1921. Nó là một bản làm lại năm 1972, cao chưa đến hai mươi phân, dài khoảng mười ba phân.
Nhiều đồ vật đầu tay của Man Ray bị thất lạc hoặc hư hỏng, giống số phận của nhiều vật thể sớm của Duchamp. Có những vật chủ yếu được biết đến qua ảnh in trên các tạp chí Siêu thực. Man Ray đôi khi làm một vật chỉ để chụp nó, rồi bỏ đi hoặc dùng vào việc khác. Vào những năm 1960 và 1970, khi giới sưu tầm bắt đầu quan tâm đến các đồ vật này, ông làm lại một số tác phẩm và cho sản xuất thành ấn bản.
Cadeau có một ấn bản năm 1963, rồi một ấn bản mười một chiếc năm 1972, đều do Galleria Il Fauno ở Turin phát hành. Chiếc ở Tate là một trong khoảng năm bản thử được làm trước ấn bản 1972. Theo người trợ lý của Man Ray là Lucien Treillard, lý do có những bản thử này là rất khó tìm được loại keo giữ chặt đinh. Mỗi bản thử được ghi chữ essai, và thực chất là một vật riêng.
Các bản thử dùng những chiếc bàn là khác nhau, đều từ giai đoạn giữa hai cuộc chiến, vì khó tìm đủ bàn là giống hệt nhau từ những năm 1920 và 1930. Đinh là đinh đồng, loại dùng khi làm thảm dệt. Bề mặt được phủ một lớp vecni, có lẽ để giữ những dòng chữ viết bằng bút sáp dầu.
Tác phẩm được Tate Collectors Forum tặng cho Tate năm 2002.
Vật cần một cái tên
Man Ray nổi tiếng nhất với ảnh. Vì thế các đồ vật của ông ít được biết đến hơn, dù ông là một trong những người mở đường của nghệ thuật giữa hai cuộc chiến. Cadeau là ngoại lệ. Gần như ai học về Dada cũng từng thấy nó.
Man Ray từng nói, đại ý, rằng có những vật cần được đặt tên. Cadeau là trường hợp ấy. Không có cái tên, nó chỉ là một chiếc bàn là hỏng. Có cái tên, nó thành một câu hỏi về việc trao, về việc dùng, về những gì một đồ vật quen thuộc có thể chứa mà ta không để ý.
Hơn một thế kỷ sau buổi chiều ở Paris, chiếc bàn là vẫn đứng trên bệ ở Tate Modern, trong phòng dành cho nghệ thuật Siêu thực quốc tế. Nó không nóng lên, không trượt trên vải nào. Nó chỉ nằm đó, với hàng đinh chĩa xuống, và chờ người ta nhìn.
Modern Art