Essays · Modern Art
Marc Chagall. Paris through the Window.
Một khung cửa, hai nơi chốn.
Solomon R. Guggenheim Museum · Solomon R. Guggenheim Museum
Một căn phòng nhìn ra thành phố
Paris through the Window là một bức sơn dầu gần vuông, cao khoảng một mét ba mươi sáu, rộng gần một mét bốn mươi hai. Marc Chagall vẽ nó ở Paris năm 1913. Hôm nay bức tranh thuộc Bộ sưu tập sáng lập Solomon R. Guggenheim, tại bảo tàng Guggenheim ở New York.
Ở tiền cảnh, hai nhân vật quay mặt vào nhau. Bên phải là một cái đầu người màu xanh lam với hai khuôn mặt, mỗi mặt nhìn một hướng. Bên trái là một con mèo có mặt người, ngồi trên bậu cửa. Cạnh con mèo là một khung cửa sổ tám ô, màu khung chuyển dần từ đỏ ở chân lên vàng, xanh lá rồi xanh lam.
Qua khung cửa là Paris. Những toà nhà chỉ được vẽ bằng nét mảnh màu mận, vài chấm sơn cho cửa sổ và mái. Tháp Eiffel chạy dọc mép phải, vươn cao đến mức đỉnh tháp ra khỏi mặt toan. Một vệt sáng màu ngà cắt chéo qua tranh, từ góc dưới bên phải lên góc trên bên trái, như ánh đèn rọi qua mọi thứ nó chạm vào.
Những thứ không chịu đứng yên
Nhìn lâu, bức tranh bắt đầu lạ dần. Gần chân tháp, hai người nhỏ, một ông mặc vest cầm gậy và một bà mặc váy, đứng nằm ngang như thể trọng lực bị xoay đi. Gần đỉnh tháp, một người lơ lửng giữa trời, hai tay giữ chiếc dù hình tam giác. Phía sau người ấy là một dải sáng chuyển từ xanh sang trắng rồi đỏ.
Ở những ô kính phía dưới, một đoàn tàu chạy lộn ngược. Khói từ ống khói phun xuống đất. Người đàn ông hai mặt ngậm một bông hoa tím nhỏ, bàn tay xanh đặt trước ngực, trong lòng bàn tay là một trái tim màu đất vàng.
Sơn được pha loãng và phết mỏng. Qua lớp màu vẫn thấy những nét chì than Chagall phác trước khi vẽ. Trên lưng ghế, tên ông và con số 1913 được viết lẫn vào như một phần của đồ vật.
Người nhảy dù có thể gắn với một chuyện có thật. Theo Guggenheim, cú nhảy dù thành công đầu tiên diễn ra năm 1912, chỉ một năm trước bức tranh. Paris khi ấy là thành phố của những thứ mới: tháp sắt, tàu hoả, dù, máy bay. Chagall đặt tất cả vào một buổi chiều nhìn qua cửa sổ.
Từ Vitebsk đến Paris
Chagall sinh năm 1887 ở Vitebsk, một thị trấn thuộc Đế quốc Nga, trong một cộng đồng Do Thái. Năm 1910 ông đến Paris để làm hoạ sĩ, và tranh ông đổi rất nhanh. Những mặt phẳng màu trong, chồng lên nhau trên bầu trời Paris, cho thấy ông học từ Robert Delaunay, người cũng vẽ tháp Eiffel nhiều lần. Với cả hai, ngọn tháp là hình ảnh của Paris, và có lẽ của chính sự hiện đại.
Nhưng Chagall không bỏ quê nhà lại phía sau. Bức tranh này là phiên bản phóng to của khung cửa sổ trong một bức tự hoạ ông vẽ một năm trước, nơi ông đặt nơi mình sinh ra cạnh Paris. Người đàn ông hai mặt thường được đọc là chính ông: một mặt nhìn về phía tây, về nước Pháp; một mặt nhìn về phía đông, về nước Nga.
Chagall thì không thích những cách đọc thẳng như vậy. Ông muốn tranh mình được đón nhận như thơ, không phải như câu đố cần giải. Tên bức tranh do bạn ông, nhà thơ Blaise Cendrars, đặt. Cendrars và Guillaume Apollinaire là những người bạn làm thơ của ông trong những năm ở Paris, và thơ của họ cũng gợi nhiều hơn là kể.
Cửa sổ như một ngưỡng
Chagall hay đặt nhân vật ở giữa hai thế giới: trong và ngoài, quá khứ và hiện tại, mơ và thật. Paris through the Window làm điều đó bằng một vật rất bình thường. Một khung cửa.
Cửa sổ trong tranh không hề trong suốt. Nó có màu, có khung, có ô chia. Nó không chỉ cho ta nhìn ra ngoài, nó còn nhắc rằng ta đang ở bên trong. Người ngồi sau khung cửa là người ở giữa: đã đến, nhưng chưa hẳn thuộc về.
Năm 2024, Guggenheim đặt bức tranh vào một triển lãm lớn về Orphism ở Paris, gần tháp Eiffel đỏ của Delaunay. Hơn một thế kỷ sau, hai hoạ sĩ vẫn nhìn cùng một ngọn tháp, mỗi người từ một khung cửa của mình.
Modern Art