Essays · Modern Art

Marcel Duchamp. Fountain.

Bản gốc đã mất. Tác phẩm vẫn còn.

Marcel Duchamp, Fountain: bồn tiểu sứ trắng đặt nằm ngửa, chữ ký R. Mutt 1917 bằng sơn đen ở mép

Tate · Tate


Một vật mua ở cửa hàng thiết bị vệ sinh

Mùa xuân năm 1917, ở New York, Marcel Duchamp mua một chiếc bồn tiểu tiêu chuẩn từ một nhà cung cấp thiết bị vệ sinh. Về sau ông nhớ lại đó là hãng J.L. Mott Iron Works. Ông xoay nó nằm ngửa, không để đứng như khi lắp trên tường. Bằng sơn đen, ông viết lên mép: R. Mutt 1917.

Rồi chiếc bồn tiểu được gửi đến triển lãm đầu tiên của Society of Independent Artists, một hội nghệ sĩ mới lập, dưới tên một người không ai biết là Richard Mutt. Tên tác phẩm là Fountain, đài phun nước.

Duchamp gọi những vật như thế là readymade: một đồ vật sản xuất hàng loạt được nghệ sĩ chỉ định làm tác phẩm. Trước đó ông đã có Bottle Rack năm 1914, một giá phơi chai. Nhưng không readymade nào gây chuyện như chiếc bồn tiểu này.

Cái tên cũng là một trò đùa. Duchamp kể Mutt đến từ Mott, tên hãng sứ, sửa đi một chữ theo bộ truyện tranh Mutt and Jeff đang rất quen thuộc thời ấy. Chữ Richard thêm vào sau, một tiếng lóng Pháp chỉ người lắm tiền.

Duchamp chưa bao giờ giải thích vì sao ông xoay chiếc bồn tiểu. Ông say mê bài toán biểu diễn chiều thứ tư, vốn hay được minh hoạ bằng hình khối xoay trong sách toán. Và cùng lúc ấy ông đang làm dở một tác phẩm lớn về máy móc và ham muốn, The Large Glass, mà rất ít người biết đến.

Một hội không có ban giám khảo

Duchamp chuyển từ Paris sang New York năm 1915. Ông là một trong những người sáng lập hội, ngồi trong ban điều hành và phụ trách treo tranh. Hội tuyên bố không có ban giám khảo, không có giải thưởng: hội viên gửi gì cũng được trưng. Duchamp còn đề nghị treo tác phẩm theo thứ tự chữ cái của họ nghệ sĩ, để không ai phải xếp hạng ai.

Chiếc bồn tiểu thử đúng lời hứa đó. Trong lúc dựng triển lãm tại Grand Central Palace, khoảng mười thành viên ban điều hành có mặt đã bàn và bỏ phiếu. Với cách biệt sát nút, họ quyết định không trưng Fountain. Triển lãm mở cửa ngày 10 tháng 4 năm 1917 mà không có nó. Họ cho rằng một món đồ vệ sinh không thể là nghệ thuật, lại còn khiếm nhã.

Duchamp và nhà sưu tập Walter Arensberg từ chức để phản đối. Lúc ấy gần như không ai công khai biết Duchamp chính là người đứng sau R. Mutt. Về sau ông giải thích: nếu các đồng nghiệp biết, câu trả lời của họ có thể đã khác, và phép thử sẽ không còn là phép thử.

Có người đọc chuyện này như một lần Duchamp diễn lại chuyện cũ. Năm 1912, ở Salon des Indépendants tại Paris, ông đã bị khéo léo yêu cầu rút bức Nude Descending a Staircase, No.2 ngay trước ngày khai mạc. Ông làm theo, nhưng về sau coi đó là một bước ngoặt của đời mình.

Tấm ảnh, bài báo và cái vật biến mất

Chỉ vài ngày sau khai mạc, Duchamp tìm thấy chiếc bồn tiểu cất sau một tấm vách trong phòng trưng bày, rồi mang đến cho nhiếp ảnh gia Alfred Stieglitz chụp. Tấm ảnh xong trước ngày 19 tháng 4 năm 1917. Trên chiếc bồn tiểu trong ảnh có treo một nhãn địa chỉ, và nhờ đọc kỹ nhãn ấy người ta biết địa chỉ trên đó là của Louise Norton, một người bạn thân của Duchamp.

Tháng 5 năm 1917, số thứ hai của tạp chí nhỏ The Blind Man in tấm ảnh kèm một bài không ký tên bênh vực Mr Mutt. Ý chính của bài rất gọn: ông Mutt có tự tay làm cái bồn hay không chẳng quan trọng. Ông đã chọn nó. Ông đặt một vật thường ngày vào chỗ mà công dụng của nó biến mất dưới một cái tên mới, một góc nhìn mới.

Sau đó, chính chiếc bồn tiểu biến mất. Vài tấm ảnh được cho là chụp năm 1918 cho thấy nó treo ở cửa xưởng của Duchamp. Rồi không ai biết nó đi đâu. Tate cho rằng có thể nó đã bị vứt đi khi Duchamp sang Buenos Aires năm 1918.

Như vậy, tác phẩm nổi tiếng nhất của Duchamp được rất ít người tận mắt thấy. Phần lớn lịch sử của nó là lịch sử của một tấm ảnh.

Những bản sao ký năm 1964

Đến những năm 1950 và 1960, thế hệ nghệ sĩ mới coi các readymade thời Dada của Duchamp là tiền lệ cho chính họ. Bảo tàng và gallery hỏi mượn những vật đã mất từ lâu. Duchamp cho phép làm bản sao Fountain năm 1950 và năm 1963.

Năm 1964, Galleria Schwarz ở Milan làm lại Fountain thành một ấn bản tám chiếc, dựa trên tấm ảnh của Stieglitz và làm việc sát với Duchamp. Thêm bốn chiếc nữa: một cho Duchamp, một cho nhà buôn Arturo Schwarz, hai cho các triển lãm bảo tàng. Bản sao làm bằng đất nung tráng men, sơn trắng để giống sứ gốc. Chữ ký R. Mutt được vẽ lại bằng sơn đen. Duchamp ký tên mình ở mặt sau.

Chiếc ở Tate được mua năm 1999 với sự hỗ trợ của hội Friends of the Tate Gallery, và nằm trong những phòng trưng bày đầu tiên của Tate Modern năm 2000. Năm 2004, trong một cuộc thăm dò 500 chuyên gia nghệ thuật Anh, Fountain được chọn là tác phẩm có ảnh hưởng nhất thế kỷ hai mươi.

Có người thấy bản sao đi ngược tinh thần readymade: một vật chọn ở một thời điểm, giờ lại được đúc lại theo mẫu. Duchamp thì không bận tâm. Ông sẵn lòng bỏ đi hào quang của bản duy nhất, miễn là nhiều người được xem và ý tưởng thì sống tiếp.



Thành viên Penta