Essays · Photography

Masahisa Fukase. Family.

Mỗi lần chụp chung, album lại vắng thêm một người.

Masahisa Fukase, Family (Kazoku): ảnh chụp chung gia đình đứng trước phông nền trong studio ảnh ở Bifuka

© Masahisa Fukase Archives; courtesy Michael Hoppen Gallery, London · Aperture


Một studio ảnh ở thị trấn nhỏ

Gia đình Fukase có một tiệm chụp ảnh ở Bifuka, thị trấn nhỏ ở phía bắc Hokkaido. Đó là loại studio mà thị trấn nào ở Nhật thời ấy cũng có: nơi người ta đến chụp ảnh cưới, ảnh tốt nghiệp, ảnh chân dung cho những dịp quan trọng. Masahisa Fukase lớn lên trong studio ấy, giữa mùi hóa chất phòng tối và những tấm phông nền.

Ông không nối nghiệp. Ông lên Tokyo, học nhiếp ảnh, và trở thành một trong những nhiếp ảnh gia táo bạo nhất của thế hệ mình. Nhưng từ năm 1971, ông bắt đầu quay về studio của gia đình vào những dịp cả nhà tụ họp, và chụp tất cả mọi người.

Ông chụp bằng đúng cách mà studio vẫn chụp khách: mọi người đứng thành hàng trước phông nền, nhìn thẳng vào ống kính, mặc đồ chỉnh tề. Một tấm ảnh kỷ niệm. Rồi năm sau lại chụp một tấm nữa. Loạt ảnh kéo dài đến năm 1989 và được gọi là Family, tiếng Nhật là Kazoku.

Người lạ trong ảnh gia đình

Nhìn qua, những tấm ảnh trông rất bình thường. Cha là Sukezo, mẹ là Mitsue, anh chị em, họ hàng. Nhưng nhìn kỹ, sẽ thấy có điều lạ.

Trong nhiều tấm chụp thập niên 1970, giữa hàng người thân còn có những phụ nữ khỏa thân hoặc bán khỏa thân. Họ không phải người trong gia đình. Họ hoàn toàn không liên quan. Fukase đưa họ vào khung như một trò đùa, một cú lệch có chủ ý.

Sự xuất hiện của họ làm vỡ khuôn phép của thể loại. Một tấm ảnh gia đình vốn là thứ nghiêm túc, để treo trong phòng khách, để gửi cho họ hàng. Khi có một người lạ khỏa thân đứng giữa, người xem buộc phải hỏi: ảnh gia đình là gì, ai được quyền có mặt trong đó, và tấm ảnh kỷ niệm thật ra đang kỷ niệm điều gì.

Cũng trong những năm ấy, Fukase đang làm Karasu, loạt ảnh quạ đen trong tuyết Hokkaido. Hai loạt ảnh cùng quê, cùng thời, nhưng một bên là trò chơi trong studio sáng đèn, một bên là bóng tối ngoài trời.

Tấm ảnh trong đám tang

Năm 1987, người cha, Sukezo, mất vì viêm phổi. Trong những ngày tang lễ, Fukase lại tập hợp cả nhà, có người vẫn mặc đồ tang, và chụp một tấm ảnh chung như mọi lần.

Chỉ khác một điều. Ở chỗ lẽ ra người cha đứng, Fukase đặt một tấm ảnh chân dung của ông chụp năm 1974. Người đã mất có mặt trong ảnh đám tang của chính mình, dưới dạng một tấm ảnh.

Đây là khoảnh khắc mà cả loạt ảnh bỗng lộ rõ bản chất. Từ đầu, những tấm ảnh kỷ niệm ấy đã là một kiểu memento mori, một lời nhắc về cái chết. Mỗi năm chụp một lần nghĩa là mỗi năm đếm lại. Người trong gia đình già đi, rời đi, mất đi. Album ghi lại tất cả, không cần một lời bình.

Khi studio đóng cửa

Đến năm 1989, gia đình tản mát. Anh em trai của ông ly hôn. Người em gái chuyển đi nơi khác. Người mẹ vào viện dưỡng lão. Studio ảnh của nhà Fukase, đã mở cửa khoảng tám mươi năm, đóng lại. Không còn ai để đứng trước phông nền, và cũng không còn phông nền nữa.

Loạt ảnh kết thúc ở đó. Năm 1991, hai cuốn sách được in: Family, và một cuốn riêng về người cha, Memories of Father.

Nhìn lại, Family là một tác phẩm về chính nhiếp ảnh. Một studio ở thị trấn nhỏ đã chụp ảnh cho bao nhiêu gia đình khác trong tám mươi năm, và rồi ghi lại sự tan rã của chính gia đình chủ tiệm. Thể loại ảnh kỷ niệm, vốn để giữ lại, cuối cùng lại ghi rất rõ sự mất đi.

Không lâu sau đó, một tai nạn năm 1992 khiến Fukase không bao giờ làm việc được nữa. Family vì thế gần như là lời từ biệt của ông với nghề, và với ngôi nhà nơi ông học nhìn qua ống kính.



Thành viên Penta