Essays · Photography
Newsha Tavakolian. Blank Pages of an Iranian Photo Album.
Một cuốn album không chỉ giữ quá khứ. Nó chừa chỗ cho điều chưa đến.
© Newsha Tavakolian · Magnum Photos
Một cuốn album cho cả một thế hệ
Newsha Tavakolian là nhiếp ảnh gia người Iran, sinh năm 1981, sống và làm việc ở Tehran. Bà bắt đầu từ báo ảnh, rồi dần chuyển sang những dự án nằm giữa báo chí và nghệ thuật. Bà là thành viên của Magnum Photos.
Năm 2014, bà nhận giải thưởng báo ảnh Carmignac Gestion. Khoản tài trợ ấy giúp bà thực hiện Blank Pages of an Iranian Photo Album, một dự án về những người thuộc tầng lớp trung lưu ở Iran, trong bối cảnh đất nước sau cuộc cách mạng năm 1979.
Ý tưởng của bà xuất phát từ một vật rất quen: cuốn album ảnh gia đình. Trong nhiều nhà ở Iran, cũng như ở nhiều nơi khác, cuốn album là nơi giữ những dịp quan trọng: sinh nhật, đám cưới, ngày nghỉ. Tavakolian muốn tiếp tục những cuốn album ấy, bằng cái nhìn của mình về đời sống hiện tại.
Bà chọn một nhóm người, theo họ trong một thời gian, chụp họ trong những khoảnh khắc riêng. Tên của từng người được giữ trong chú thích: Somayyeh, Nazanin, Mahud, Sanaz, Bita, Shabnam, Shahin, và Ali cùng con gái Hadis.
Đời sống giữa hai lớp
Những tấm ảnh cho thấy những việc rất bình thường. Một buổi sinh nhật. Một giờ nghỉ ở trường đại học. Một người ngồi trước màn hình máy tính. Một người vừa làm một thủ thuật thẩm mỹ. Một chuyến đi lên núi Tochal phía bắc Tehran. Một ngày ở bờ biển Caspian. Một căn hộ trong khu chung cư Ekbatan rộng lớn.
Nhưng dưới sự bình thường ấy là một lớp khác. Đời sống ở Iran chia thành hai phía: những gì được phép ở nơi công cộng, và những gì diễn ra sau cánh cửa. Người trẻ sống giữa hai phía ấy, với những mong muốn riêng, những điều không nói ra, những mâu thuẫn hằng ngày.
Tavakolian không giải thích những mâu thuẫn ấy. Bà để chúng hiện ra trong ảnh: trong nét mặt, trong không gian, trong khoảng cách giữa người với người. Nhiều nhân vật trông có vẻ đang chờ. Chờ gì, bức ảnh không nói.
Tên bộ ảnh gợi đúng cảm giác ấy. Những trang trống là phần đời chưa được sống, hay chưa được phép sống. Là tương lai chưa rõ của một thế hệ lớn lên trong một đất nước nhiều biến động.
Một cái tên không chịu đổi
Câu chuyện quanh tác phẩm cũng đáng kể. Sau khi Tavakolian nộp bộ ảnh, người sáng lập quỹ Carmignac muốn tự tay biên tập ảnh, sửa phần chữ đi kèm, và đổi tên dự án thành The Lost Generation, tức Thế hệ đánh mất.
Tavakolian từ chối. Với bà, cái tên ấy quá cũ và quá nặng, gán cho những con người trong ảnh một nhãn mà họ không chọn. Năm 2015, bà trả lại tiền thưởng, từ bỏ giải và cắt đứt quan hệ với quỹ.
Chi tiết này quan trọng với việc đọc tác phẩm. Hai cái tên nói hai điều khác nhau. Thế hệ đánh mất là một lời kết luận: những con người này đã mất. Những trang trống là một câu hỏi để ngỏ: đời họ vẫn còn đang được viết.
Tavakolian giữ câu hỏi. Tác phẩm được in thành sách với đúng cái tên bà chọn, và được trưng bày ở nhiều nơi.
Vì sao đáng nhớ
Blank Pages of an Iranian Photo Album cho thấy một cách kể về một đất nước mà không dùng những hình ảnh quen thuộc trên bản tin. Không có biểu tình, không có khẩu hiệu. Chỉ có những người trẻ, những căn phòng, những buổi chiều.
Đặt cạnh The Black Photo Album của Santu Mofokeng, ta thấy album gia đình có thể trở thành chất liệu cho nghệ thuật. Mofokeng tìm lại những bức ảnh cũ bị lãng quên. Tavakolian làm ngược lại: bà chụp những trang mới, cho một cuốn album chưa khép lại.
Một cuốn album thật không bao giờ đầy. Luôn còn một trang, chờ ai đó dán thêm một ngày.
Photography