Essays · Photography
Masao Yamamoto. A Box of Ku.
Một bức ảnh cũng có thể cầm trong tay.
Stephen Bulger Gallery · Stephen Bulger Gallery
Một cái hộp đầy ảnh nhỏ
Masao Yamamoto sinh năm 1957 ở thành phố Gamagori, tỉnh Aichi, Nhật Bản. Ông học vẽ sơn dầu trước khi chuyển sang nhiếp ảnh. Dấu vết của người họa sĩ ấy vẫn còn rõ trong cách ông đối xử với từng tấm ảnh.
A Box of Ku là loạt ảnh ông làm từ cuối thập niên 1980 và tiếp tục trong hơn ba mươi năm. Các tấm ảnh không có tên riêng, chỉ có số: #3, #154, #715. Số thứ tự đã lên tới hàng trăm. Nó giống một cuốn sổ ghi chép hơn là một bộ sưu tập ảnh đẹp.
Tên loạt ảnh có chữ Ku. Trong tiếng Nhật, chữ 空 đọc là ku có nghĩa là bầu trời, và cũng có nghĩa là khoảng trống, sự rỗng. Một cái hộp đựng khoảng trống. Nghe như một câu đố, nhưng khi nhìn ảnh thì câu đố ấy tự rõ ra.
Ảnh như một vật
Ảnh của Yamamoto nhỏ. Nhiều tấm vừa lòng bàn tay. Đó là những bản in bạc gelatin đen trắng, nhưng ông không để chúng nguyên như vừa ra khỏi phòng tối.
Ông nhuộm tông, vẽ thêm lên bề mặt, làm cũ, làm sờn mép, gấp nhẹ. Có tấm lấm tấm những vệt như vàng. Có tấm có nếp nhăn như một lá thư được mở ra rồi gập lại nhiều lần. Mỗi bản in vì thế khác với bản in khác, dù cùng một âm bản. Ông muốn mỗi tấm ảnh là một vật riêng, có đời sống riêng.
Ban đầu, các tấm ảnh được xếp trong một hộp gỗ, và người xem được mời cầm lên, lật qua lật lại. Ảnh không còn là thứ chỉ để treo trên tường sau kính. Nó trở lại làm một món đồ, như bức ảnh gia đình cũ người ta cất trong ngăn kéo.
Khi trưng bày, Yamamoto cũng không treo ảnh thành hàng thẳng. Ông rải chúng trên tường theo những khoảng cách khác nhau, tấm cao tấm thấp, để lại rất nhiều tường trắng ở giữa. Mỗi lần treo là một bố cục mới. Khoảng trống giữa các tấm ảnh cũng là một phần của tác phẩm.
Haiku bằng hình
Người viết về Yamamoto thường gọi ảnh của ông là haiku thị giác. So sánh này có lý. Haiku là thể thơ rất ngắn, ghi lại một khoảnh khắc quan sát, thường gắn với mùa và thiên nhiên, và để phần lớn ý nghĩa nằm ngoài lời.
Ảnh của Yamamoto cũng vậy. Những thứ hay gặp trong ảnh ông rất đơn giản. Một cành cây trụi lá. Một con chim đậu trên dây. Một hòn đá. Một mặt nước. Một phần lưng người. Không có câu chuyện, không có nhân vật chính. Chỉ có một thứ được nhìn thấy, và rất nhiều khoảng lặng quanh nó.
Đứng riêng, mỗi tấm là một bài thơ ngắn. Đứng cùng nhau, chúng thành một tập thơ mà người xem tự đọc theo thứ tự của mình. Yamamoto không áp đặt thứ tự ấy. Hộp có thể được mở ra theo bất cứ cách nào.
Vì sao cái nhỏ còn quan trọng
Nhiếp ảnh đương đại có xu hướng làm ảnh ngày càng lớn, in khổ bằng cả bức tường, để cạnh tranh với hội họa trong phòng trưng bày. Yamamoto đi ngược lại. Ảnh của ông nhỏ đến mức người xem phải đến gần. Và khi đến gần, họ thấy những thứ mà ảnh lớn không cho thấy: bề mặt giấy, dấu vết thời gian, một vết gấp.
Đó cũng là một cách nhìn thế giới. Chú ý tới cái nhỏ, cái lặng, cái dễ bỏ qua. Một con chim. Một chiếc lá. Một vệt sáng trên nước. Những thứ ấy không cần được phóng to để quan trọng.
Cùng một thời gian, ở phía đối lập, Hiroshi Sugimoto chụp biển thành những khoảng trống lớn và phẳng. Hai nghệ sĩ Nhật, hai cỡ ảnh, cùng một niềm tin rằng khoảng trống không phải là thiếu. Nó là chỗ để người xem bước vào.
A Box of Ku là một cái hộp như vậy. Mở ra, người xem thấy vài hình ảnh nhỏ. Nhưng thứ họ thực sự cầm trong tay là khoảng trống ở giữa.
Photography