Essays · Contemporary Art
Mierle Laderman Ukeles. Touch Sanitation Show.
Thành phố sống nhờ những bàn tay ta không nhìn thấy.
Một triển lãm trong trạm rác
Năm 1984, ở New York, một triển lãm nghệ thuật được dựng ở nơi ít ai nghĩ tới: trạm trung chuyển rác đường thuỷ ở phố 59, nơi rác của thành phố được chuyển xuống sà lan. Theo Creative Time, tổ chức nghệ thuật thực hiện dự án, đây là triển lãm nghệ thuật đầu tiên đặt trong một cơ sở vệ sinh thật ở Hoa Kỳ.
Tên triển lãm là Touch Sanitation Show, phần một. Người làm là Mierle Laderman Ukeles.
Bản thân toà nhà cũng có câu chuyện của nó. Trạm được xây năm 1901, được cải tạo năm 1934 bởi WPA, cơ quan công trình công cộng của chính phủ Mỹ thời Đại khủng hoảng, và đã có lịch phá dỡ sau khi triển lãm khép lại vào tháng 10 năm 1984.
Nghĩa là tác phẩm được dựng trong một nơi sắp biến mất, về những người mà thành phố vốn không nhìn thấy.
Những cái bắt tay
Triển lãm ấy là một chặng trong một công việc dài hơn nhiều. Trước đó, Ukeles đã đi khắp New York để gặp những người công nhân vệ sinh của thành phố, khoảng 8.500 người. Bà bắt tay từng người, và cảm ơn họ vì đã giữ cho New York sống.
Không có vật thể nào được làm ra từ những cuộc gặp ấy. Tác phẩm là chính hành động: đến, chìa tay, nói một câu. Lặp lại cho đến khi đi hết thành phố.
Hành động ấy nhỏ, gần như ngượng ngùng. Nhưng với những người làm một công việc bị xem là bẩn, bị né tránh, việc có người chủ động nắm tay họ không phải chuyện nhỏ. Cái bắt tay đảo ngược một thói quen: thay vì quay mặt khỏi người đổ rác, một nghệ sĩ bước về phía họ.
Tấm ảnh Creative Time dùng để giới thiệu triển lãm do chính Ukeles chụp, qua phòng tranh Ronald Feldman Fine Arts. Nghệ sĩ không đứng ngoài quan sát. Bà ở bên trong, cầm máy, giữa những người bà đã gặp.
Nghệ thuật của việc giữ gìn
Ukeles thường được gắn với khái niệm maintenance art, nghệ thuật bảo trì. Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: phần lớn đời sống không phải là làm ra cái mới, mà là giữ cho cái đã có tiếp tục vận hành. Rửa, dọn, lau, đổ rác. Làm xong hôm nay thì mai lại làm.
Những việc ấy không bao giờ kết thúc, nên không bao giờ thành một sản phẩm để trưng bày. Chúng cũng thường được giao cho những người ít được nhìn thấy nhất. Trong nhà, đó hay là phụ nữ. Ngoài phố, đó là công nhân vệ sinh.
Ukeles hỏi: nếu những việc ấy được gọi là nghệ thuật thì sao? Nếu người làm chúng được đối xử như người làm ra tác phẩm? Touch Sanitation Show đặt câu hỏi ấy vào đúng nơi nó thuộc về: một trạm rác, với mùi, tiếng máy và những chuyến xe của nó.
Người xem bước vào không phải để chiêm ngưỡng một vật đẹp. Họ bước vào một phần của thành phố mà họ vẫn dùng mỗi ngày, gián tiếp, qua túi rác đặt trước cửa, mà chưa từng thấy tận mắt.
Vì sao vẫn còn đáng nhớ
Bốn mươi năm sau, câu hỏi của Ukeles không cũ đi. Mỗi thành phố vẫn sống nhờ những người làm việc lúc ta ngủ. Rác biến khỏi vỉa hè trước khi ta thức dậy. Ta chỉ để ý khi nó không biến đi.
Touch Sanitation Show không cố làm cho rác trở nên đẹp. Nó cũng không biến người công nhân thành biểu tượng. Nó chỉ đưa người xem đến tận nơi, và để họ tự nhìn.
Có một tác phẩm khác cũng nhìn thẳng vào chỗ đồ vật đi về: Break Down của Michael Landy, nơi mọi thứ một người sở hữu bị nghiền nát trước mắt công chúng. Landy hỏi ta sở hữu gì. Ukeles hỏi ai dọn những gì ta bỏ đi.
Cả hai câu hỏi dẫn về cùng một chỗ: phía sau mỗi vật ta dùng là một chuỗi bàn tay. Ukeles đã đi bắt từng bàn tay trong chuỗi ấy.
Contemporary Art