Essays · Contemporary Art
Nguyễn Trinh Thi. Letters from Panduranga.
Nhìn một người, mà không nói thay họ.
© Nguyen Trinh Thi · M+ Museum
Hai người, một chuỗi thư
Letters from Panduranga là một phim tiểu luận dài 35 phút, Nguyễn Trinh Thi hoàn thành năm 2015. Phim có màu, có tiếng, lời thoại tiếng Việt. Không có nhân vật theo kiểu phim truyện. Chỉ có hai giọng nói.
Một giọng là của người phụ nữ, do chính Nguyễn Trinh Thi đọc. Chị đang ở Ninh Thuận. Giọng kia là của một người đàn ông đang đi dọc những vùng đất miền Trung. Hai người không có tên. Họ viết thư cho nhau, và những lá thư ấy là mạch của phim.
Họ không kể chuyện theo trình tự. Họ trao đổi những suy nghĩ, những câu hỏi, những điều nhìn thấy trong ngày. Có khi một lá thư trả lời lá trước. Có khi nó đi sang một hướng khác hẳn.
Hình ảnh chạy cùng lời thư: những con người, những ngôi đền, những khoảng đất trống. Người xem không biết chắc ai đang nhìn qua ống kính lúc nào. Chính sự không chắc ấy là một phần của phim.
Panduranga, đất của người Chăm
Ninh Thuận ngày nay từng mang tên Panduranga. Đó là vùng đất có ý nghĩa lịch sử và tâm linh với người Chăm, một cộng đồng thiểu số ở Việt Nam với di sản văn hoá riêng, có đền tháp, có nghi lễ, có ký ức dài hơn nhiều so với những đường biên hành chính hiện tại.
Phim được làm vào lúc Việt Nam đang chuẩn bị xây hai nhà máy điện hạt nhân ở Ninh Thuận. Những lá thư nhắc đến kế hoạch ấy như một điều sắp đến, đe doạ những di tích Chăm còn sót lại quanh đó. Không có giọng tuyên bố. Chỉ có sự lo lắng, được nói ra khẽ, giữa những chuyện khác.
Nguyễn Trinh Thi quay người Chăm bằng những cảnh dài, gần như chân dung. Người trong khung hình đứng yên, nhìn lại. Máy quay không vội. Nó để họ có mặt trọn vẹn, không bị cắt thành minh hoạ cho một luận điểm.
Ở những nơi như đền tháp Hindu Mỹ Sơn, chị còn đặt hình ảnh cạnh nhau thành cặp, gợi lại lối ảnh lập thể mà các nhiếp ảnh gia thế kỷ 19 từng làm. Kiểu ảnh ấy gắn với cái nhìn của người ngoài, của thời thuộc địa, của nhu cầu ghi lại và phân loại. Đặt nó vào phim, chị cho người xem thấy lịch sử của chính cách nhìn.
Tránh nói thay người khác
Câu quan trọng nhất của phim có lẽ đến từ người phụ nữ: chị đang cố tránh việc nói thay cho người khác. Đó là câu hỏi của bất kỳ ai cầm máy quay đứng trước một cộng đồng không phải của mình. Mình có quyền gì? Mình đang lấy gì đi?
Letters from Panduranga không giải quyết câu hỏi ấy. Nó giữ câu hỏi mở suốt 35 phút. Người phụ nữ ghi hình, rồi viết thư nghi ngờ việc ghi hình. Người đàn ông đi xa hơn, nhìn rộng hơn, nhưng cũng không đứng ngoài được. Cả hai đều là người đến sau, người đứng ở rìa.
Hình thức phim tiểu luận cho phép sự do dự ấy. Một phim tài liệu thường phải khẳng định. Một phim tiểu luận có thể nghĩ thành tiếng, có thể sai, có thể quay lại. Nguyễn Trinh Thi dùng khoảng tự do ấy để làm một bộ phim khiêm tốn về chính quyền lực của nó.
Ngày nay phim nằm trong bộ sưu tập của M+ ở Hồng Kông, và từng được chiếu tại Jeu de Paume ở Paris. Nó đứng trong một dòng tác phẩm của các nghệ sĩ Việt Nam cùng nhìn lại cách hình ảnh tạo ra lịch sử, như Đinh Q. Lê với From Vietnam to Hollywood. Nhưng giọng của Letters from Panduranga nhỏ hơn, riêng hơn. Nó giống một lá thư hơn là một bản tuyên ngôn.
Nguồn: M+, Jeu de Paume
Contemporary Art