Essays · Contemporary Art

Jun Nguyen-Hatsushiba. Memorial Project Nha Trang, Vietnam.

Có những ký ức chỉ chạm được khi nín thở.

Jun Nguyen-Hatsushiba, Memorial Project Nha Trang, Vietnam: người đánh cá kéo xích lô dưới đáy biển xanh

Xích lô dưới đáy biển

Nước biển Nha Trang xanh và trong. Dưới đáy, trên nền cát, một nhóm đàn ông kéo những chiếc xích lô. Họ là ngư dân địa phương. Họ không mang bình dưỡng khí. Mỗi người kéo một đoạn, rồi buông tay, bơi lên mặt nước lấy hơi, rồi lặn xuống kéo tiếp.

Xích lô chạy chậm, lún trong cát. Bánh xe không quay như trên đường. Chúng bị kéo lê, từng chút một, về một phía. Ở phía ấy là những tấm màn chống muỗi, dựng thành từng khối, lay động trong nước như một khu rừng mỏng.

Tác phẩm là một video dài 13 phút, có màu và có tiếng, hoàn thành năm 2001. Tên đầy đủ của nó rất dài: Memorial Project Nha Trang, Vietnam: Towards the Complex, For the Courageous, the Curious and the Cowards. Hướng về một phức hợp. Dành cho người can đảm, người tò mò, và kẻ hèn nhát.

Người xem nhìn cảnh ấy từ dưới nước, cùng độ sâu với những người kéo. Ánh sáng từ mặt biển rọi xuống thành từng vệt, lay theo sóng. Mọi chuyển động đều chậm hơn trên cạn, nặng hơn, như thể nước đang giữ lại từng bước. Một việc rất bình thường ở trên phố, kéo một chiếc xe, dưới này trở thành một nỗ lực của cả cơ thể.

Không có lời kể. Chỉ có tiếng nước, những bóng người, và những chiếc xe đang bị kéo đi.

Những vật mang ký ức

Jun Nguyen-Hatsushiba sinh năm 1968 tại Tokyo, sống và làm việc giữa Thành phố Hồ Chí Minh và Houston. Ông chọn những vật rất đời thường của Việt Nam, và đặt chúng vào một nơi không thuộc về chúng.

Chiếc xích lô từng là phương tiện của phố xá, của lao động chân tay, của một thời. Khi thành phố thay đổi, nó dần lùi lại. Kéo nó xuống đáy biển là đặt nó vào chỗ của những thứ đang chìm dần khỏi đời sống hằng ngày.

Tấm màn chống muỗi là vật của giấc ngủ, của sự che chở trong nhà. Dưới nước, nó thành một khu trú ẩn mong manh, có hình mà không có tường. Những người kéo xích lô đi về phía đó, như đi về một nơi an toàn mà họ không chắc sẽ tới.

Và biển. Với nhiều người Việt, biển gắn với những cuộc ra đi sau chiến tranh, với những người rời đất liền bằng thuyền. Tác phẩm không nói thẳng điều đó. Nhưng người đàn ông nín thở dưới làn nước, kéo theo một vật nặng, là một hình ảnh đủ để người xem tự nghĩ đến.

Một đài tưởng niệm biết chuyển động

Đài tưởng niệm quen thuộc là đá, là đồng, là một vật đứng yên để người ta đến trước nó. Nguyen-Hatsushiba làm ngược lại. Đài tưởng niệm của ông là một hành động, phải lặp lại, và chỉ tồn tại trong lúc cơ thể còn chịu được.

Tác phẩm được Yokohama Triennale đặt hàng và trình bày tại triển lãm này năm 2001. Sau đó, Bảo tàng Whitney ở New York mua một bản cho bộ sưu tập, bằng quỹ của Uỷ ban Hội hoạ và Điêu khắc Đương đại.

Tên tác phẩm gợi đến nhiều kiểu người: can đảm, tò mò, hèn nhát. Không ai bị phán xét. Những người đã ra đi, những người ở lại, những người chỉ đứng nhìn, đều có chỗ trong một ký ức chung. Chuyến kéo xích lô dưới biển không có điểm đến rõ ràng. Nó chỉ là một nỗ lực, lặp đi lặp lại.

Cùng những năm ấy, những nghệ sĩ Việt khác cũng tìm cách đặt ký ức chiến tranh vào hình ảnh của hiện tại, như An-My Lê với Small Wars, nơi cuộc chiến được diễn lại trong rừng Virginia. Nguyen-Hatsushiba chọn biển. Ở đó, ký ức nặng hơn, chậm hơn, và mỗi bước đi đều phải trả bằng một hơi thở.



Thành viên Penta