Essays · Olfactory Art
Không rõ tác giả, Trung Hoa hoặc Nhật Bản. Incense burner (kōro).
Một chiếc lư, hai quê có thể, ba mốc thời gian.
The Metropolitan Museum of Art, Gift of Peggy and Richard M. Danziger, 2024 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Một hồ sơ nhiều lớp
Năm 2024, Peggy và Richard M. Danziger tặng Bảo tàng Metropolitan ở New York một chiếc lư hương bằng hợp kim đồng. Nó nhỏ: cao 7,6 cm, đường kính 11,4 cm. Vừa lòng bàn tay. Bảo tàng gọi nó là Incense burner, kèm chữ Nhật kōro trong ngoặc, nghĩa là lư hương.
Đọc hồ sơ, người ta gặp ngay những điều không khớp nhau. Mục văn hoá ghi: Trung Hoa hoặc Nhật Bản. Mục niên đại ghi: thế kỷ 15. Còn mục thời kỳ ghi: nhà Thanh, thế kỷ 18, có hiệu Tuyên Đức, tức niên hiệu từ năm 1426 đến năm 1435 của nhà Minh.
Ba mốc thời gian trên cùng một vật. Một niên hiệu thế kỷ 15 được khắc. Một thế kỷ 15 được ghi làm niên đại. Một thế kỷ 18 nhà Thanh được ghi trong phần thời kỳ. Bảo tàng để cả ba cùng tồn tại trong hồ sơ, không xoá cái nào.
Penta không cố gỡ nút này thay bảo tàng. Bài viết dừng ở chỗ những gì hồ sơ nói, và nhìn vào chính sự không chắc chắn ấy.
Cái tên Tuyên Đức
Tuyên Đức là niên hiệu của hoàng đế thứ năm nhà Minh. Dưới triều ông, xưởng của triều đình làm ra những chiếc lư đồng mà hậu thế coi là mẫu mực. Theo Met, lư đồng Tuyên Đức được trân quý đến mức từ thế kỷ 17 trở đi, người ta thường khắc hiệu Tuyên Đức lên đồ đồng làm về sau.
Hiệu đề vì thế không phải lúc nào cũng là ngày sinh của vật. Nó có thể là một lời tưởng nhớ, một sự học theo, hay một cách nâng giá. Một chiếc lư thế kỷ 18 mang hiệu thế kỷ 15 không hẳn là đồ giả. Nó là một vật tự đặt mình vào một dòng dõi.
Điều đó giải thích một phần vì sao hồ sơ của chiếc lư này có nhiều mốc. Cái tên trên đáy nói một thời. Chất liệu và kiểu dáng có thể nói một thời khác. Và người nghiên cứu phải cân giữa hai tiếng nói ấy.
Trung Hoa hay Nhật Bản
Chữ kōro trong tên gợi về Nhật. Nhưng hồ sơ ghi cả Trung Hoa. Sự mơ hồ này có lý do lịch sử.
Từ thời Muromachi, tức từ thế kỷ 14 đến thế kỷ 16, giới võ sĩ và thiền tăng ở Nhật rất chuộng đồ vật nhập từ lục địa, gọi chung là karamono, đồ Đường. Lư hương đồng Trung Hoa, bình hoa, chén trà được đưa sang, được bày trong những căn phòng tiếp khách, được ghi chép, được trao tay như báu vật. Thợ Nhật cũng học theo, làm những chiếc lư theo kiểu Trung Hoa.
Cũng trong những thế kỷ ấy, việc thưởng hương ở Nhật dần thành một môn có phép tắc, về sau gọi là kōdō, hương đạo. Một chiếc lư nhỏ vừa tay, bằng đồng, là loại vật dụng từng có chỗ trong những buổi ngồi như vậy. Hồ sơ không nói chiếc lư này đã từng dùng ở đâu, nên Penta chỉ đặt nó cạnh bối cảnh ấy, không hơn.
Khi một đồ vật đi từ nước này sang nước kia, được chép lại, được khắc hiệu, được sửa, dấu vết nguồn gốc của nó mờ đi. Chiếc lư ở Met mang theo sự mờ ấy. Nó là vật của cả một dòng chảy, không của một xưởng.
Ở Nhật, gốm cũng đi theo con đường đó: lư hương của Nonomura Ninsei thế kỷ 17 cho thấy về sau lư hương ở Nhật đã có dáng riêng, bằng gốm, bằng men, bằng màu. Chiếc lư đồng nhỏ này thì đứng ở đoạn trước, khi ranh giới còn chưa rõ.
Hôm nay nó nằm trong phòng số 228 của Met. Chưa tới tám phân đồng, không khói, chờ câu trả lời.
Olfactory Art