Essays · Contemporary Art
Olafur Eliasson. Yellow versus Purple.
Màu không có sẵn. Màu xảy ra.
Tate · Tate
Một đĩa kính và một ngọn đèn
Yellow versus Purple được dựng trong một căn phòng tối. Giữa phòng treo một đĩa kính trong suốt màu vàng, đường kính 75 cm. Đĩa treo trên một sợi cáp thép, nối với một động cơ gắn trên trần, và quay chậm. Đối diện là một ngọn đèn pha đặt trên giá ba chân, chiếu một luồng sáng rộng thẳng vào đĩa kính và bức tường trắng phía sau.
Cả đĩa kính và ngọn đèn đều ở độ cao 140 cm so với sàn, ngang tầm ngực một người đứng. Không có gì được giấu. Người xem thấy đèn, thấy chân đèn, thấy dây, thấy động cơ. Tác phẩm là toàn bộ bộ máy ấy, và thứ nó tạo ra trên tường.
Olafur Eliasson làm tác phẩm năm 2003. Cùng năm, Tate mua nó bằng quỹ Outset và Frieze Art Fair lập ra để làm giàu bộ sưu tập. Hồ sơ ghi vật liệu: kính lọc màu, đèn pha, giá ba chân, động cơ và dây. Kích thước: thay đổi theo không gian.
Bóng vàng, vệt tím
Khi ánh sáng đi qua đĩa kính, nó để lại trên tường một cái bóng màu vàng. Đĩa quay, nên cái bóng đổi hình: từ tròn sang bầu dục, rồi lại tròn. Như một mặt trăng lúc đầy lúc khuyết, nhưng nhanh hơn nhiều.
Cùng lúc, lớp phủ đặc biệt trên kính phản chiếu một phần ánh sáng. Phần phản chiếu ấy thành một hình màu tím, chạy dọc các bức tường như đang bay quanh căn phòng. Hình tím cũng đổi dạng theo góc của đĩa, và đổi cỡ tuỳ khoảng cách từ đĩa tới tường.
Tên tác phẩm gợi một cuộc so tài. Vàng và tím nằm ở hai đầu đối diện trên vòng tròn màu. Chúng là cặp bổ túc của nhau. Nhìn lâu vào màu vàng rồi nhìn sang nền trắng, mắt sẽ thấy một dư ảnh màu tím. Trong căn phòng này, hai màu không cần thắng nhau. Chúng cần nhau để hiện ra.
Người xem được phép đi xuyên qua tác phẩm. Khi họ bước vào luồng sáng, màu vàng và màu tím rơi lên áo, lên mặt, lên tay họ. Thân thể thành một bức tường thứ hai.
Một xưởng cũ ở Berlin
Eliasson sinh năm 1967, là nghệ sĩ Đan Mạch gốc Iceland. Ông học ở Học viện Mỹ thuật Hoàng gia Copenhagen từ năm 1989 đến 1995, và ngay khi còn là sinh viên đã bắt đầu làm những tác phẩm về ánh sáng và màu, nửa nghệ thuật, nửa khoa học. Năm 1995 ông chuyển tới Berlin.
Yellow versus Purple ra đời ở Berlin, trong một xưởng làm việc đặt trong một kho tàu hoả cũ, nơi ông chia chỗ với các nghệ sĩ khác, trong đó có Thomas Demand và Tacita Dean. Đĩa kính lọc màu không phải thứ ông tự làm. Đó là một sản phẩm có sẵn, ông mua từ một công ty ở Đức.
Trước đó, năm 1997, ông đã làm Room for one colour: một dãy đèn nhuộm cả căn phòng một màu vàng, khiến mắt người xem, khi thiếu các màu khác, tự bù lại và nhìn thấy những phòng bên cạnh như ngả sang tím. Yellow versus Purple đưa ý tưởng ấy vào một vật nhỏ hơn, chuyển động được.
Người xem là tấm màn
Năm 2003 cũng là năm Eliasson dựng mặt trời nhân tạo trong Turbine Hall của Tate Modern, The weather project, với khoảng hai trăm ngọn đèn đơn tần màu vàng. Hai tác phẩm cách nhau rất xa về kích thước. Một cái lấp đầy một sảnh nhà máy điện. Một cái chỉ là một đĩa kính và một ngọn đèn. Nhưng cả hai đều hỏi cùng một điều: ta đang nhìn thấy gì, và mắt ta góp phần bao nhiêu vào điều đó.
Nhà phê bình Holger Broeker nhận xét rằng trong những tác phẩm như Yellow versus Purple, người xem không chỉ tham gia với tư cách người nhìn. Khi đi lại trong phòng, họ cũng thành bề mặt để ánh sáng chiếu lên. Họ vừa là chủ thể, vừa là đối tượng.
Một nhãn trưng bày của Tate năm 2016 mở đầu bằng một câu hỏi: màu có tồn tại khi không ai nhìn không? Tác phẩm không trả lời bằng lời. Nó chỉ bật đèn, quay đĩa, và để người xem tự thấy màu tím hiện ra ở nơi không có gì màu tím.
Contemporary Art