Essays · Olfactory Art

Oswaldo Maciá. New Cartographies of Smell Migration | Santa Fe.

Mùi đi xa hơn người mang nó.

Oswaldo Maciá, New Cartographies of Smell Migration tại SITE Santa Fe: bản đồ vẽ tay khổ lớn và máy khuếch tán mùi nhựa cây

SITE Santa Fe · SITE Santa Fe


Sáu tấm bản đồ và hai máy khuếch tán

Từ ngày 2 tháng 10 đến ngày 1 tháng 11 năm 2021, SITE Santa Fe ở New Mexico trưng bày New Cartographies of Smell Migration của Oswaldo Maciá, nghệ sĩ người Colombia. Phiên bản này mang thêm tên thành phố: Santa Fe.

Căn phòng có sáu tấm bản đồ khổ lớn về Trái Đất, vẽ tay. Trên đó là những ghi chú viết tay về lịch sử văn hoá của mùi và vai trò sinh học của nó. Giữa những tấm bản đồ, hai máy khuếch tán thả mùi nhựa cây vào không khí. Một hệ thống âm thanh mười sáu kênh phát tiếng gió và tiếng côn trùng.

Maciá gọi những gì mình làm là điêu khắc khứu giác và âm thanh. Người đọc Penta có thể đã gặp ông qua Under the Horizon, nơi một bồn tắm chảy chất lỏng đen dưới mùi của rễ cây. Ở Santa Fe, ông không đi xuống lòng đất nữa. Ông nhìn ra ngang, theo chiều rộng của hành tinh.

Hai loại nhựa có từ trước khi có bản đồ

Mùi trong phòng đến từ hai loại nhựa cây. Một là nhựa balsam Peru, từ cây Myroxylon balsamum pereirae, lấy ở El Salvador. Hai là nhựa styrax, từ cây Liquidambar styraciflua, lấy trong rừng nhiệt đới Honduras.

Những loại nhựa này đã có mặt trong đời sống các dân tộc bản địa châu Mỹ từ rất lâu trước khi có người châu Âu. Chúng được dùng trong nghi lễ, trong tôn giáo, trong thuốc men. Từ thế kỷ 16, chúng được đưa lên tàu và xuất khẩu đi khắp thế giới. Một thứ nhựa chảy ra từ vết cắt trên thân cây ở Trung Mỹ có thể kết thúc trong một nhà thờ ở châu Âu hay một hiệu thuốc ở châu Á.

Maciá chọn chúng vì câu chuyện ấy. Chúng là mùi của thời trước thuộc địa, và cũng là mùi của chính quá trình thuộc địa hoá: của buôn bán, của những con tàu, của việc một vật rời quê hương và được đặt tên lại ở nơi khác.

Về mặt kỹ thuật, ông làm việc với Ricardo Moya, nhà điều chế mùi cấp cao của hãng hương liệu IFF. Moya cũng là người từng cùng ông làm mùi cho Under the Horizon.

Gió sa mạc, côn trùng rừng Chocó

Âm thanh trong phòng là một bản ghép. Tiếng gió được thu ở nhiều sa mạc trên thế giới. Tiếng côn trùng được thu ở vùng rừng mưa Chocó, Colombia, một trong những nơi ẩm nhất trên Trái Đất.

Hai thứ tiếng ấy có chung một điểm: chúng mang mùi đi. Gió đẩy phấn hoa, bụi, hạt, mùi khói qua hàng nghìn cây số. Côn trùng tìm hoa, tìm bạn, tìm mồi bằng mùi, và trên đường đi chúng mang theo những gì bám vào cơ thể. Theo mô tả của tác phẩm, Maciá muốn mở rộng cách ta nhìn các mối liên kết toàn cầu qua mùi, những mối liên kết được tạo ra bởi buôn bán, bởi gió và bởi côn trùng.

Người đứng trong phòng nghe gió của một nơi, ngửi nhựa của một nơi khác, nhìn bản đồ của cả thế giới. Ba giác quan không chỉ về cùng một chỗ. Chúng kéo người xem đi ba hướng, và chính sự lệch nhau ấy làm cho căn phòng rộng ra.

Bản đồ không có biên giới

Một tấm bản đồ bình thường là công cụ của quyền lực. Nó vẽ đường biên, đặt tên, chia đất. Nó nói nơi này thuộc về ai.

Bản đồ của Maciá ghi một thứ khác. Nó ghi những gì di chuyển. Mùi không dừng ở biên giới. Gió không mang giấy tờ. Côn trùng không biết mình đang ở nước nào. Ngay cả hàng hoá, thứ được kiểm soát chặt nhất, cũng mang theo mùi của nơi nó ra đi.

Theo SITE Santa Fe, ông muốn đặt ra câu hỏi hơn là đưa ra lời giải, và dùng những giác quan ngoài thị giác để tránh các biểu tượng quá dễ nhận ra. Ở đây, câu hỏi khá rõ: nếu vẽ thế giới theo đường đi của mùi, thì thế giới trông ra sao? Có lẽ nó sẽ ít đường kẻ hơn, và nhiều mũi tên hơn.



Thành viên Penta