Essays · Olfactory Art
Không rõ tác giả. Pair of perfume burners.
Một ngọn lửa nhỏ, giấu trong đồng, để căn phòng có mùi.
The Metropolitan Museum of Art, Gift of Mr. and Mrs. Charles Wrightsman, 1977 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Hai chiếc lư nửa vàng nửa sẫm
Cặp lư xông hương này được làm khoảng năm 1785. The Metropolitan Museum of Art ở New York ghi chúng là đồ của Pháp. Mỗi chiếc cao 55,2 cm, rộng 34,6 cm, sâu 21 cm. Hơn nửa mét đồng, một cặp giống nhau, được làm để đứng đối xứng trong một căn phòng.
Chất liệu là đồng được chạm, một phần mạ vàng và một phần để patina. Patina là lớp màu sẫm trên bề mặt kim loại, tạo ra bằng hoá chất hoặc để thời gian làm. Hai lớp bề mặt ấy đặt cạnh nhau: chỗ sáng vàng, chỗ nâu sẫm. Theo bảo tàng, sự tương phản giữa đồng patina và đồng mạ vàng là điểm đáng chú ý nhất của cặp lư.
Trên đỉnh là một núm hình quả thông. Phần đế loe ra, có rãnh dọc, dẹt, được trang trí bằng những dải hoa quả treo nặng trĩu. Đó là bộ từ vựng của phong cách tân cổ điển, thịnh hành ở Pháp những năm cuối triều Louis XVI, khi người ta nhìn lại kiến trúc và đồ vật của Hy Lạp và La Mã cổ.
Cặp lư là quà của vợ chồng Charles Wrightsman, tặng bảo tàng năm 1977. Hiện chúng được trưng bày trong phòng 524 của Met, thuộc khu nghệ thuật trang trí châu Âu.
Một cỗ máy nhỏ cho mùi
Nhìn từ xa, cặp lư giống hai chiếc bình trang trí. Nhưng bên trong có một chức năng rõ ràng. Theo mô tả của bảo tàng, trong lòng lư có thể đặt một chiếc bếp nhỏ hoặc một ngọn đèn cồn. Phía trên, người ta đặt những viên hương, hay những tinh chất thơm, để hâm nóng.
Viên hương thời ấy là một hỗn hợp nén lại từ nhựa cây thơm, gia vị và các chất giúp cháy âm ỉ. Khi được hâm nóng, chúng toả mùi mà không cần bốc thành ngọn lửa lớn. Mùi lan ra theo hơi ấm, lên cao, rồi phủ khắp căn phòng.
Như vậy, cặp lư là một thiết bị. Nó có nguồn nhiệt, có chỗ chứa chất thơm, có đường cho khói và hơi thoát ra. Nhưng mọi bộ phận kỹ thuật ấy đều được giấu trong một hình dáng đẹp. Người ta không muốn thấy cỗ máy. Người ta muốn thấy đồng vàng, hoa quả, quả thông.
Người thợ đồng có thể là ai
Bảo tàng không ghi chắc tên người làm. Nhưng Met cho rằng cặp lư có thể do Pierre Philippe Thomire làm. Thomire sinh năm 1751, mất năm 1843, là một trong những nhà điêu khắc và thợ đồng lớn nhất của Paris thời ấy. Ông làm đồ đồng mạ vàng cho giới quý tộc, và về sau cho cả triều đình Napoléon.
Việc ghi là không rõ tác giả không phải thiếu sót. Đồ đồng trang trí ở Pháp thế kỷ 18 thường được làm qua nhiều người: người vẽ mẫu, người đúc, người chạm, người mạ vàng. Rất ít món mang chữ ký. Bảo tàng chỉ nói điều họ biết chắc, và đánh dấu điều họ phỏng đoán.
Vì thế, người xem hôm nay đứng trước một vật có nguồn gốc rõ về nơi và thời gian, nhưng mờ về bàn tay. Cặp lư thuộc về một xưởng, một thành phố, một thời, hơn là thuộc về một cái tên.
Vì sao cặp lư đáng nhớ
Cuối thế kỷ 18, mùi hương trong phòng ở của giới quý tộc châu Âu là thứ được tính toán. Người ta chọn gỗ cho sàn, lụa cho tường, đồng cho đèn, và cả mùi cho không khí. Cặp lư xông hương cho thấy cái mùi ấy được giao cho những vật đắt tiền nhất, làm bởi những người thợ giỏi nhất.
Nó cũng cho thấy một quan hệ lạ giữa lửa và cái đẹp. Căn phòng được sưởi, được chiếu sáng, được làm thơm bằng những ngọn lửa nhỏ giấu khắp nơi. Cặp lư là một trong số đó. Nó đẹp để che đi rằng nó đang cháy.
Ở Pháp cùng thời còn nhiều lư xông hương khác bằng đồng mạ vàng, có chiếc mang tên người làm rõ ràng, như lư xông hương của Claude Galle. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy cả một nghề: nghề làm vỏ cho mùi.
Ngày nay trong phòng 524 không còn lửa. Hai chiếc lư đứng yên, sạch, lạnh. Mùi của chúng chỉ còn trong tên gọi. Nhưng nhìn kỹ, người xem vẫn thấy chỗ ngọn lửa từng nằm.
Olfactory Art