Essays · Olfactory Art

James 'Athenian' Stuart, Diederich Nicolaus Anderson. Perfume Burner.

Kiến trúc sư thiết kế cả mùi của căn phòng.

James Stuart và Diederich Nicolaus Anderson, lư xông hương đồng mạ vàng dáng kiềng ba chân cổ điển, đặt trên đế đá hoa

© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)


Một kiềng ba chân bằng đồng vàng

Chiếc lư cao gần 54 cm, rộng khoảng 27 cm, sâu tối đa 28,8 cm. Nó làm bằng đồng đúc, chạm rồi mạ vàng, loại vật liệu tiếng Anh gọi là ormolu, đặt trên một đế đá hoa. Chiếc lư gồm hai phần: thân và nắp. Nó được làm ở London khoảng năm 1760, nay ở Victoria and Albert Museum, trong các phòng trưng bày về thiết kế Anh.

Hình dáng dựa trên những kiềng ba chân cổ đại của Hy Lạp, loại vật từng đứng trong đền thờ và các công trình tưởng niệm. Theo nhãn trưng bày của V&A, kiềng ba chân Hy Lạp và La Mã ban đầu gắn với bàn tế lễ, rồi được các nhà thiết kế tân cổ điển dùng lại theo nhiều cách.

Ở mép bát có ba khe nhỏ. Chúng dùng để gắn ba cành đèn có đế cắm nến. Một chiếc lư rất giống chiếc này ở Kedleston Hall, Derbyshire, vẫn còn gắn đủ các cành đèn. Chiếc ở V&A thì không.

V&A gọi đây là một ví dụ sớm. Nhãn ghi rằng Stuart thiết kế nó cho Spencer House ở London.

Kiến trúc sư và người thợ đồng

Người thiết kế là James Stuart, sinh ở London năm 1713, mất cũng ở London năm 1788. Ông được gọi là Athenian Stuart, tức Stuart người Athens, vì đã cùng Nicholas Revett đo vẽ các công trình cổ ở Athens. Tập đầu của cuốn The Antiquities of Athens của hai người ra năm 1762.

Những bản vẽ ấy mang kiến trúc Hy Lạp, không qua trung gian La Mã, vào nước Anh. Stuart dùng chúng cho nhà và vườn của giới quý tộc: đình vườn, khải hoàn môn, và cả đồ trong nhà như bàn, chân đèn, bình, kiềng ba chân. Chiếc lư xông hương này thuộc loại đồ ấy.

Người chế tác, theo V&A có lẽ là Diederich Nicolaus Anderson, một thợ làm đồ đồng mạ vàng ở London, mất năm 1767. Stuart vẽ, Anderson đúc. Kiến trúc sư đưa ra hình, người thợ biến hình thành kim loại.

Bảo tàng Sir John Soane ở London còn giữ các bản vẽ của Stuart cho những chiếc lư tương tự. Một bản vẽ có các cành đèn, bản kia không. Theo V&A, điều đó cho thấy các cành đèn là phần tuỳ chọn. Cùng một vật có thể chỉ toả mùi, hoặc vừa toả mùi vừa soi sáng.

Mùi được vẽ từ bản thiết kế

Điều khiến chiếc lư này đáng chú ý không chỉ là vẻ đẹp của nó. Mà là người đã vẽ ra nó. Một kiến trúc sư, người tính toán tỉ lệ của cả căn phòng, cũng dành thời gian thiết kế vật sẽ làm thơm căn phòng ấy.

Điều đó có nghĩa là mùi được nghĩ tới cùng lúc với trần, tường và đồ đạc. Nó không phải thứ được thêm vào sau. Hình dáng của chiếc lư nói cùng một ngôn ngữ với phần còn lại của căn phòng: Hy Lạp, cân đối, có nguồn gốc rõ ràng. Mùi toả ra từ nó, theo cách ấy, cũng là một phần của thiết kế.

Không hồ sơ nào cho biết chiếc lư từng đốt thứ gì. Bài này không đoán. Cái còn lại là hình dáng, và hình dáng ấy đủ để thấy mùi từng được coi trọng ra sao. Người ta không đặt một vật bằng đồng mạ vàng, dáng đền thờ, vào phòng khách nếu mùi chỉ là chuyện phụ.

Hơn bốn mươi năm sau, Wedgwood đưa cùng dáng kiềng ba chân ấy vào đất nung, trong lò đốt viên hương Dolphin Tripod. Từ đồng vàng của Stuart đến đất đen của Wedgwood, hình dáng đi xuống dần từ dinh thự đến những căn nhà bình thường hơn. Chiếc lư của Stuart đáng nhớ vì nó ở điểm đầu của con đường ấy: lúc một kiến trúc sư quyết định rằng mùi của căn phòng cũng là việc của mình.


Nguồn: Victoria and Albert Museum


Thành viên Penta