Essays · Modern Art
Paul Strand, Charles Sheeler. Manhatta.
Một thành phố được ghi lại không cần lời.
A city recorded without words.
Sáu mươi lăm cảnh quay
Manhatta là một phim ngắn đen trắng, không lời thoại, do nhiếp ảnh gia Paul Strand và hoạ sĩ kiêm nhiếp ảnh gia Charles Sheeler cùng làm. Hai người quay phần lớn trong năm 1920 và đầu năm 1921. Phim ra mắt vào tháng 7 năm 1921.
Toàn bộ phim gồm 65 cảnh quay. Không có nhân vật chính, không có câu chuyện. Phim mở bằng chuyến phà Staten Island tiến dần vào Manhattan, đám đông đổ lên bến. Rồi đến các toà nhà cao, công trường, đường ray, bến cảng, tàu kéo. Phim khép lại bằng một cảnh mặt trời lặn nhìn từ trên một toà nhà chọc trời. Cả bộ phim xếp thành một ngày của Lower Manhattan, từ sáng đến tối.
Xen giữa các cảnh là những dòng chữ trích từ thơ Walt Whitman. Tên phim lấy từ bài thơ Mannahatta của ông, cách viết cũ gợi lại tên gọi của hòn đảo trước khi thành phố mọc lên. Chữ của Whitman thì hào hứng, rộng lớn. Hình của Strand và Sheeler thì tĩnh và chặt.
Máy quay đứng yên như máy ảnh
Hai tác giả đến từ nhiếp ảnh và hội hoạ, không từ điện ảnh. Điều đó thấy rõ trong từng khung hình. Máy quay hầu như không chuyển động. Mỗi cảnh được đặt như một bức ảnh: một góc nhìn từ rất cao xuống, một đường chéo cắt ngang khung, những khối nhà xếp thành mảng sáng tối.
Chuyển động nằm bên trong khung, không nằm ở máy quay. Người đi thành dòng nhỏ dưới chân nhà. Khói bốc lên, loang ra, tan đi. Một cần cẩu quay chậm. Cách nhìn từ trên cao xuống biến người thành những chấm đen, và biến đường phố thành một mặt phẳng hình học.
Vài năm trước đó, Strand đã chụp những bức ảnh đường phố New York, trong đó người đi bộ nhỏ bé dưới những bức tường đá khổng lồ. Sheeler về sau vẽ những nhà máy, silo và cầu thép bằng các đường nét sạch, chính xác. Manhatta là nơi hai cách nhìn ấy gặp nhau, và cùng thử xem ảnh tĩnh sẽ thành gì khi được xếp nối tiếp theo thời gian.
Bộ phim tiên phong đầu tiên của Mỹ
Manhatta thường được xem là bộ phim avant garde đầu tiên của Mỹ. Nhưng nó không ra mắt trong một phòng chiếu nghệ thuật. Lần đầu, phim được chiếu ở Rialto, một rạp thương mại lớn ở New York, dưới cái tên New York the Magnificent. Một bộ phim thử nghiệm, đặt giữa lịch chiếu của một rạp dành cho đại chúng. Sau đó, khi sang Paris, phim mang tên Fumée de New York. Về sau nó mới được biết đến với tên Manhatta.
Ba cái tên cho một bộ phim nói lên nhiều điều. Với khán giả rạp chiếu, đây là một thành phố tráng lệ. Với người Paris, đây là khói. Với chính các tác giả, đây là một hòn đảo, một nơi chốn có tên riêng.
Điều khiến Manhatta còn được xem lại sau hơn một trăm năm không phải là tính tư liệu. Thành phố trong phim đã đổi khác gần hết. Điều còn lại là một cách nhìn: coi đô thị không chỉ là phông nền cho câu chuyện, mà là chủ thể. Toà nhà, khói, nước, người, tất cả có cùng sức nặng trong khung hình. Một thế hệ nhiếp ảnh gia và nhà làm phim sau đó đã học cách nhìn này.
Bộ phim cũng giữ lại một khoảnh khắc cụ thể trong lịch sử: New York của năm 1920, vừa lớn lên bằng thép và kính, còn chạy bằng than và hơi nước. Một thành phố đang thở ra khói.
Sixty five shots
Manhatta is a short black and white film without dialogue, made by the photographer Paul Strand and the painter and photographer Charles Sheeler. The two shot most of it through 1920 and early 1921. It premiered in July 1921.
The whole film consists of 65 shots. There is no protagonist and no story. It opens with the Staten Island ferry approaching Manhattan and a crowd spilling onto the pier. Then come tall buildings, construction sites, rail lines, docks, tugboats. It closes with a sunset seen from the top of a skyscraper. Taken together, the shots form a single day in Lower Manhattan, from morning to evening.
Between the scenes are intertitles drawn from Walt Whitman. The title comes from his poem Mannahatta, an older spelling that recalls the island's name before the city rose on it. Whitman's words are exuberant and wide. Strand and Sheeler's images are still and tight.
A film camera that stands still
Both makers came from photography and painting, not cinema, and it shows in every frame. The camera barely moves. Each shot is composed like a photograph: a view from high above, a diagonal cutting across the frame, blocks of buildings arranged into planes of light and shadow.
Movement happens inside the frame, not in the camera. People flow in small streams at the foot of buildings. Smoke rises, spreads, disappears. A crane turns slowly. The view from above turns people into dark dots and the street into a geometric surface.
A few years earlier Strand had photographed New York streets in which pedestrians appear tiny beneath enormous stone walls. Sheeler would later paint factories, silos and steel bridges in clean, exact lines. Manhatta is where those two ways of seeing meet, testing what still photographs become when they are placed one after another in time.
America's first avant garde film
Manhatta is often described as the first American avant garde film. Yet it did not open in an art house. It was first shown at the Rialto, a large commercial cinema in New York, under the title New York the Magnificent. An experimental film, placed in the programme of a cinema built for the general public. In Paris it was screened as Fumée de New York. Only later did it become known as Manhatta.
Three names for one film say a lot. For a cinema audience it was a magnificent city. For Parisians it was smoke. For its makers it was an island, a place with its own name.
What keeps Manhatta watched more than a century later is not its value as a document. The city on screen has almost entirely changed. What remains is a way of seeing: the city not as a backdrop for a story but as the subject itself. Buildings, smoke, water and people carry the same weight in the frame. A generation of photographers and filmmakers learned from it.
The film also keeps a specific moment: New York around 1920, growing in steel and glass, still running on coal and steam. A city breathing out smoke.
Modern Art