Essays · Photography

Nhiếp ảnh như nghệ thuật.

Mỗi bức ảnh là một lần chọn.

Nhiếp ảnh như nghệ thuật: một bức ảnh nghệ thuật trong khung trưng bày

Một cỗ máy ghi lại

Nhiếp ảnh ra đời như một công cụ. Khoảng năm 1826 hoặc 1827, Nicéphore Niépce để một tấm kim loại phủ chất nhạy sáng trong buồng tối suốt nhiều giờ, có thể nhiều ngày, hướng ra cửa sổ nhà ông ở Le Gras, miền Trung nước Pháp. Kết quả là một hình ảnh mờ của mái nhà và sân. Đó là bức ảnh chụp bằng máy còn lưu lại sớm nhất mà ta biết.

Năm 1839, phương pháp daguerreotype của Louis Daguerre được công bố tại Paris. Từ đó, việc chụp ảnh lan nhanh. Người ta chụp chân dung, chụp phong cảnh, chụp mẫu vật cho khoa học.

Trong những thập kỷ đầu, nhiếp ảnh bị xem là phụ trợ. Nó giúp hoạ sĩ ghi nhớ một dáng người, giúp nhà khoa học lưu một chiếc lá. Nó ghi lại. Người ta chưa nghĩ nó có thể tự nói điều gì.

Câu hỏi đặt ra rất sớm: nếu máy làm việc ghi lại, thì người đứng sau máy làm gì?

Từ bắt chước hội hoạ tới nhìn thẳng

Cuối thế kỷ 19, một nhóm người chụp ảnh muốn chứng minh nhiếp ảnh là nghệ thuật. Họ làm cho ảnh giống tranh. Tiêu điểm mềm. Ánh sáng mờ sương. Can thiệp bằng tay lên bản in. Trào lưu này được gọi là Pictorialism.

Sang đầu thế kỷ 20, hướng đi đảo lại. Alfred Stieglitz ở New York, qua tạp chí Camera Work và phòng trưng bày của mình, dần ủng hộ một lối khác: để ảnh là ảnh. Nét rõ, không làm giả chất tranh, chấp nhận những gì ống kính thấy. Người ta gọi đó là Straight Photography, nhiếp ảnh thẳng.

Paul Strand là một gương mặt tiêu biểu của lối nhìn ấy. Ông chụp phố, chụp bóng đổ, chụp người qua đường ở Manhattan. Cùng Charles Sheeler, ông làm bộ phim ngắn Manhatta năm 1921, nhìn thành phố như một tập hợp khối, đường, khói.

Từ đó, nhiếp ảnh gắn chặt với chủ nghĩa hiện đại. Không còn cần giống hội hoạ. Nó có ngôn ngữ riêng: khung, nét, độ sâu, thời điểm bấm máy.

Nhiếp ảnh trong nghệ thuật đương đại

Ngày nay, ranh giới của nhiếp ảnh rất rộng. Nó giao với video, với sắp đặt, với trình diễn, với nghệ thuật số. Một tác phẩm có thể là một khung hình đơn lẻ. Cũng có thể là một chuỗi hàng trăm tấm, xếp theo một câu chuyện hay một ý niệm.

Người ta dùng nhiếp ảnh để ghi đời sống xã hội, để nói về chính trị và môi trường, để tìm lại ký ức gia đình, để đặt câu hỏi về danh tính. Đề tài thì vô tận. Cái làm nên nhiếp ảnh nghệ thuật không nằm ở đề tài.

Nó nằm ở cách nhìn. Hai người đứng cùng một chỗ, cùng một giờ, có thể mang về hai bức ảnh không giống nhau. Một người thấy khối nhà. Người kia thấy vệt nắng trên tường. Máy ảnh giống nhau. Con mắt thì khác.

Chọn nhìn gì, bỏ gì

Khác với ảnh báo chí hay ảnh thương mại, nhiếp ảnh nghệ thuật không phục vụ một thông tin hay một món hàng. Nó phục vụ một cách nhìn. Người chụp không chỉ ghi lại thực tại. Họ dựng lại thực tại theo ý mình, qua bố cục, ánh sáng, màu, thời điểm và cả công đoạn sau khi chụp.

Mỗi khung hình vì vậy là một quyết định. Phần nằm trong khung được giữ lại. Phần nằm ngoài bị bỏ đi, vĩnh viễn. Không bức ảnh nào trung lập.

Giữa một thế giới đầy ảnh như hiện nay, khi ai cũng mang một chiếc máy ảnh trong túi, điều này càng rõ. Chụp thì dễ. Chọn thì khó. Nhiếp ảnh nghệ thuật nhắc rằng một tấm ảnh đáng giá không vì nó ghi được nhiều, mà vì nó biết dừng ở đâu.


Nguồn: The Met, Harry Ransom Center, Tate


Thành viên Penta