Essays · Olfactory Art
Peter de Cupere. Invisible (Scent) Paintings.
Tựa đề nằm dưới lớp sơn, chờ một đầu ngón tay.
© Peter de Cupere · Peter de Cupere (official artist site)
Một bức tranh cần được cào
Invisible (Scent) Paintings là một loạt tranh của Peter de Cupere, nghệ sĩ người Bỉ làm việc chủ yếu với mùi. Nhìn từ xa, chúng là những bức tranh bình thường treo trên tường. Có màu, có bề mặt, có tựa đề. Nhưng tựa đề đứng một mình thì khó hiểu, thậm chí có vẻ không khớp với cái đang hiện ra trước mắt.
Tranh được làm với công nghệ cào ngửi, thứ công nghệ quen thuộc trên nhãn dán cho trẻ em hay trang quảng cáo nước hoa trong tạp chí. Mùi được giữ trong những vi nang rất nhỏ trộn vào bề mặt. Khi bị cào, vi nang vỡ ra và thả mùi.
Cách xem vì vậy khác hẳn cách xem tranh quen thuộc. Người xem bước lại gần, cào lên mặt tranh, rồi đưa đầu ngón tay lên mũi. Mùi còn bám trên da cho biết bức tranh thật sự nói về điều gì. Theo mô tả của nghệ sĩ, mùi đặt tựa đề vào một bối cảnh, và chỉ đến lúc ấy người xem mới hiểu nghĩa của tựa đề.
Không cào thì không đọc được. Tranh vẫn ở đó, nhưng một nửa của nó vẫn đóng kín.
Một tuần trong bảo tàng đang nghỉ
Tháng 6 năm 2014, loạt tranh được trưng bày trong Marta Intermezzo tại bảo tàng Marta Herford ở miền tây nước Đức, từ ngày 8 đến ngày 15. Bối cảnh của sự kiện đáng kể lại. Các phòng triển lãm lớn của Marta, do kiến trúc sư Frank Gehry thiết kế, đang trong thời gian tạm nghỉ để cải tạo. Bảo tàng quyết định kéo dài khoảng nghỉ ấy thêm một tuần để làm một chương trình xen giữa.
Lần đầu tiên, chính những căn phòng của Gehry trở thành đối tượng của tác phẩm. Nhiều nghệ sĩ được mời cùng lúc, trong đó có Franz Erhard Walther, Bettina Khano, Heiko Wommelsdorf. Chương trình đặt ra những câu hỏi lạ về kiến trúc: nhìn hay ngửi các phòng từ trên cao thì thế nào, đo chúng bằng giày trượt, bằng chạy, bằng nhảy thì ra sao, khi đèn tắt đột ngột thì còn lại gì, có thể nghe được kiến trúc không.
Trục chung của cả tuần là sự căng giữa thấy và không thấy, sáng và tối, vật chất và phi vật chất. Tranh của De Cupere nằm gọn trên trục đó. Chúng là những vật rất cụ thể: sơn, khung, bề mặt. Nhưng phần quan trọng nhất của chúng lại vô hình cho tới khi có người chạm vào.
Trong một bảo tàng đang trống, nơi các phòng tạm thời không có bộ sưu tập, những bức tranh chỉ lộ nghĩa qua mũi có thêm một lớp ý. Chúng nhắc rằng một không gian trưng bày không chỉ là tường và ánh sáng. Nó còn là không khí, và những gì không khí mang theo.
Khi hội hoạ cần đến ngón tay
Bảo tàng dạy ta một điều từ rất sớm: đừng chạm. Tranh được ngắm từ khoảng cách an toàn, sau dây chắn, dưới mắt người bảo vệ. Invisible (Scent) Paintings đảo lại luật đó. Nếu không chạm, người xem sẽ bỏ lỡ tác phẩm. Hành động bị cấm ở mọi phòng tranh khác trở thành điều kiện để hiểu.
Cử chỉ cào cũng để lại dấu. Mỗi lần cào, một ít vi nang vỡ ra. Bề mặt tranh ghi lại số lần nó được đọc. Bức tranh được xem nhiều thì mùi yếu dần. Tác phẩm hao đi theo sự chú ý của người xem, như một cuốn sách mòn gáy vì được mở quá nhiều lần.
Những năm sau, De Cupere tiếp tục hướng này với một loạt tranh sơn dầu cào ngửi khác. Ông vẽ những đề tài truyền thống nhất của hội hoạ: tĩnh vật, hoa, đồ ăn, phong cảnh, chiến tranh, chân dung, nhiều bức nhắc tới tác phẩm nổi tiếng trong lịch sử. Một bức đồng cỏ mang mùi cỏ. Một phong cảnh mùa đông mang mùi khuynh diệp. Một tĩnh vật chanh mang mùi chanh. Có bức treo trong khung mạ vàng kiểu cổ, để người xem nhớ rằng đây vẫn là hội hoạ theo nghĩa quen thuộc nhất.
Loạt tranh năm 2014 vì vậy giống một điểm xuất phát. Nó đặt câu hỏi gọn nhất: nếu mùi mang một phần nghĩa của tranh, thì mắt đã bao giờ nhìn đủ chưa?
Câu hỏi ấy không làm hội hoạ yếu đi. Nó chỉ cho thấy mắt quen làm việc một mình đến mức nào. Trước những bức tranh này, mắt phải chờ. Người xem cào, ngửi, rồi quay lại nhìn tựa đề lần nữa. Lần nhìn thứ hai khác lần đầu. Hình không đổi. Chỉ có người xem đã biết thêm một điều mà mắt không tự tìm ra.
Olfactory Art