Essays · Contemporary Art
Peter Fischli và David Weiss. Equilibres (Quiet Afternoon).
Thăng bằng chỉ có thật trong một khoảnh khắc.
Guggenheim · Guggenheim
Một buổi chiều yên tĩnh trong xưởng
Từ năm 1984 đến năm 1986, hai nghệ sĩ Thuỵ Sĩ Peter Fischli và David Weiss dành nhiều buổi chiều trong xưởng để làm một việc có vẻ như trò chơi. Họ lấy những gì có sẵn quanh mình: muôi múc canh, chổi, ghế, chai rượu, dao nĩa, những mảnh vụn còn lại sau các dự án khác. Rồi họ xếp chúng chồng lên nhau, tựa vào nhau, treo lơ lửng trên nhau.
Mỗi cấu trúc chỉ đứng được một lúc rất ngắn. Một cái chai đứng trên mép một cái đĩa. Một cái ghế nghiêng trên một cái chân, được giữ bởi một cây chổi. Một cái nĩa làm đối trọng cho một cái muôi. Trước khi mọi thứ đổ xuống, họ chụp một tấm ảnh.
Rồi họ tháo ra. Hoặc để nó tự đổ.
Loạt ảnh mang tên Equilibres, tiếng Pháp nghĩa là những thế cân bằng. Tổng cộng có 82 tấm, cả đen trắng lẫn màu. Một phần được trưng bày lần đầu năm 1985 ở Cologne, rồi ở Kunsthalle Basel và Bảo tàng Groningen, dưới tên Stiller Nachmittag, nghĩa là Một buổi chiều yên tĩnh. Đi kèm là một cuốn sách của nghệ sĩ cùng tên.
Bức ảnh là vật duy nhất còn lại
Những khối đồ vật trong Equilibres không còn tồn tại. Chúng chưa bao giờ được dán, được hàn, được gắn chặt. Chúng đứng nhờ trọng lực, ma sát và sự kiên nhẫn. Khi bức ảnh được chụp xong, việc của chúng cũng xong.
Vì thế, bức ảnh ở đây không phải là ảnh chụp lại một tác phẩm điêu khắc. Nó là tác phẩm. Nó là bằng chứng duy nhất rằng cái muôi kia đã từng đứng thẳng trên cán của nó, rằng cái ghế kia đã từng không ngã.
Người xem nhìn ảnh và biết ngay rằng thứ mình đang thấy đã không còn. Có một độ căng trong mỗi khung hình. Mắt tìm điểm tựa, tìm chỗ sắp trượt. Ta gần như nghe được tiếng rơi sắp đến, nhưng tiếng ấy không bao giờ đến, vì ảnh dừng lại trước đó.
Fischli và Weiss gắn cho loạt ảnh một câu phụ đề mà ý là: thăng bằng đẹp nhất ngay trước khi nó sụp đổ. Câu ấy vừa là một lời đùa, vừa là một nhận xét rất nghiêm túc về thời gian.
Hài hước và nghiêm túc
Fischli và Weiss làm việc chung từ cuối những năm 1970 cho đến khi Weiss mất năm 2012. Tác phẩm của họ thường đi qua những đồ vật tầm thường nhất: đồ dùng nhà bếp, dụng cụ trong xưởng, những thứ người ta không bao giờ nhìn kỹ. Họ không nâng những vật ấy lên thành biểu tượng. Họ để chúng làm những việc hơi vô lý.
Equilibres có vẻ vui. Tên từng tấm ảnh cũng thường mang giọng hài hước. Nhưng đằng sau trò đùa là một câu hỏi thật: một vật đứng được nhờ đâu? Nhờ bản thân nó, hay nhờ những vật xung quanh đang đỡ nó? Mỗi khối trong Equilibres là một hệ thống nhỏ, trong đó bỏ đi một thứ thì mọi thứ khác đổ.
Cách làm cũng quan trọng. Không có bản vẽ trước. Hai người thử, sai, thử lại. Nhiều khối đổ trước khi kịp chụp. Những tấm ảnh còn lại là những lần may mắn, những lần mà tay người và trọng lực đồng ý với nhau trong một giây.
Loạt ảnh này đi trước tác phẩm nổi tiếng nhất của hai người, bộ phim Der Lauf der Dinge năm 1987, trong đó đồ vật đổ vào nhau thành một chuỗi phản ứng dài. Equilibres là phiên bản tĩnh của cùng một ý nghĩ: ngay trước chuyển động, mọi thứ đứng im.
Vì sao đáng nhớ
Equilibres cho thấy một tác phẩm có thể chỉ sống vài giây và vẫn để lại một vật bền lâu. Nó cũng cho thấy đồ vật trong nhà không cần được thay đổi mới trở nên đáng nhìn. Chỉ cần đặt chúng ở một chỗ khác, một thế khác, một khoảnh khắc khác.
Nhìn những tấm ảnh này cạnh những đồ vật tĩnh trong xưởng của Morandi, ta thấy hai cách nhìn vật rất khác nhau. Một bên là những cái chai đứng yên hàng chục năm. Một bên là những cái chai chỉ đứng được một giây. Cả hai đều bắt ta nhìn lâu hơn vào những thứ quen thuộc.
Và cả hai đều nhắc rằng đứng yên không phải là trạng thái tự nhiên của vật. Nó là một sự kiện.
Contemporary Art