Essays · Contemporary Art
Rachel Whiteread. House.
Khoảng trống cũng có hình dạng.
courtesy Artangel · Artangel
Một căn nhà lộn trái
Mùa thu năm 1993, ở góc đường Grove Road và Roman Road, khu Bow, phía đông London, người qua đường thấy một vật lạ. Nó có kích thước và dáng của một căn nhà phố thời Victoria. Nhưng không có cửa ra vào. Cửa sổ thì bị bít kín. Toàn bộ là một khối bê tông xám, bề mặt đầy vết lõm và gờ nổi.
Đó là House của Rachel Whiteread. Căn nhà thật từng đứng ở chỗ ấy, và đã nằm trong diện phải phá. Trước khi điều đó xảy ra, Whiteread được phép dùng nó làm khuôn.
Cách làm thì đơn giản để kể, khó để thực hiện. Mặt trong các bức tường được phủ một lớp màng chống dính. Sau đó, từng phòng một, thợ phun bê tông lên, lớp đầu là một loại vữa trắng mịn, lớp sau dày khoảng mười phân, có lưới thép gia cố và bu lông ở các góc. Khi bê tông đã cứng, tường gạch bên ngoài bị gỡ bỏ. Cái còn lại là hình của mọi khoảng trống bên trong, đúc thành một khối liền.
Căn nhà biến mất. Chỗ người ta từng đi lại, ngồi, ngủ thì hiện ra.
Những dấu vết lõm vào
Đứng gần House, người xem đọc được đời sống của căn nhà theo chiều ngược. Chỗ từng là ổ cắm điện giờ là một lỗ nhỏ. Chỗ từng là lò sưởi là một khối lõm vuông. Gờ phào trần nhà in thành rãnh. Khung cửa sổ hiện ra thành những ô vuông lõm vào, như những con mắt bị lấp.
Whiteread đã làm việc với cách đúc khoảng trống từ trước đó, với những vật nhỏ hơn: gầm giường, bồn tắm, một căn phòng. Ý tưởng của bà không phải là tạo ra hình mới. Bà lấy những chỗ ta vẫn đi qua mỗi ngày mà không để ý, và làm cho chúng có khối lượng. Với House, lần đầu tiên cái khoảng trống ấy có kích thước của cả một căn nhà, và đứng ở ngoài phố.
Dự án do Artangel, một tổ chức chuyên thực hiện nghệ thuật ở những nơi ngoài bảo tàng, đứng ra làm. Không có tường trắng, không có vé vào cửa. Tác phẩm đứng giữa khu dân cư, bên cạnh những người vẫn sống ở đó.
Chưa đầy ba tháng giữa phố
House mở cho công chúng từ ngày 25 tháng 10 năm 1993. Trong khoảng mười tuần sau đó, hơn một trăm nghìn người đã đến xem, theo số liệu của Artangel. Có người viết lên tường bê tông. Có người đứng rất lâu. Có người thấy đó là một sự xúc phạm.
Cuộc tranh cãi đi vào cả chính quyền địa phương. Hội đồng khu Bow bỏ phiếu cho phá tác phẩm. Chủ tịch hội đồng gọi nó bằng những từ rất nặng, và chính lá phiếu quyết định của ông đã chốt kết quả. Ở phía bên kia, một kiến nghị được đưa ra ở Hạ viện Anh, đề nghị giữ tác phẩm thêm ba tháng.
Cũng trong năm ấy, Whiteread nhận giải Turner, người phụ nữ đầu tiên được trao giải này. Nhưng giải thưởng không cứu được khối bê tông. House bị phá vào tháng 1 năm 1994. Nó tồn tại ngắn hơn bất kỳ căn nhà nào.
Ngày nay, House chỉ còn trong ảnh, trong tài liệu, trong trí nhớ của những người đã đứng trước nó. Nói cách khác, nó đã trở thành đúng thứ mà nó từng đúc lại: một khoảng trống ở nơi từng có một vật.
Vì sao một khoảng trống đáng nhớ
Ta thường nhớ các căn nhà qua đồ vật: cái bàn, cái tủ, tấm ảnh treo tường. Whiteread bỏ hết đồ vật ra. Bà chỉ giữ lại chỗ mà đồ vật và con người đã chiếm. Kết quả là một vật không thể bước vào, nhưng lại gợi đúng cảm giác đã từng ở trong đó.
House cũng nói về một khu phố đang đổi. Một căn nhà sắp bị phá được biến thành tượng đài cho chính sự biến mất ấy, rồi đến lượt mình biến mất. Tác phẩm không đứng về phía nào. Nó chỉ ghi lại.
Sau House, Whiteread tiếp tục đúc những khoảng trống khác, như khoảng không dưới những bậc cầu thang. Nhưng House vẫn là tác phẩm người ta nhắc tới trước tiên. Có lẽ vì nó ngắn ngủi. Có lẽ vì nó từng là nhà của ai đó.
Contemporary Art