Essays · Contemporary Art
Rachel Whiteread. Untitled (Stairs).
Một lối đi quen, xoay nghiêng, thành xa lạ.
Tate · Tate
Một cầu thang nằm nghiêng
Trong phòng trưng bày có một khối lớn màu trắng ngà, cao gần bốn mét, dài gần sáu mét. Nhìn một lúc mới nhận ra: đó là một cầu thang. Hay đúng hơn, là khoảng không phía trên một cầu thang, được đúc lại thành khối.
Cầu thang gấp khúc đi xuống theo hình zíc zắc, qua ba chiếu nghỉ hình vuông. Nhưng Whiteread không dựng nó theo chiều người ta vẫn đi. Bà xoay nó chín mươi độ, để tác phẩm đứng trên một cạnh vốn là bức tường trong không gian thật. Bậc thang giờ chạy ngang, chạy dọc, theo những hướng không ai bước được.
Tác phẩm tên là Untitled (Stairs), làm năm 2001. Tate mua năm 2003 với sự hỗ trợ của Art Fund và hội viên Tate. Nó được trưng bày tại Tate Triennial năm 2003, trong triển lãm lớn của Whiteread tại Tate Britain năm 2017, rồi ở Belvedere 21 tại Vienna năm 2018.
Toà nhà từng là giáo đường
Cầu thang ấy nằm trong một toà nhà ở Bethnal Green, phía đông London. Năm 1999, Whiteread và người bạn đời mua nó để làm nhà ở và xưởng.
Toà nhà có một lịch sử dày. Toà nhà nằm trên nền một nhà thờ Baptist cũ, về sau là một giáo đường Do Thái. Bị bom tàn phá trong Thế chiến thứ hai, nó được dựng lại vào những năm 1950. Khi cộng đồng Do Thái trong khu vực thưa dần, giáo đường không còn được dùng. Những năm 1970, một công ty dệt lấy làm kho hàng. Rồi nó bỏ trống nhiều năm, cho đến khi Whiteread tìm thấy.
Cùng lúc ấy, Bảo tàng Guggenheim mời bà làm tác phẩm cho một triển lãm đi qua các chi nhánh ở Berlin, Bilbao và New York. Ban đầu bà nghĩ đến kiến trúc của chính các toà Guggenheim. Rồi bà đổi ý, và quay về với kiến trúc của mình.
Bà đúc tầng hầm, đúc ba cầu thang, đúc hai căn hộ ở tầng một, đúc cả sàn giáo đường. Untitled (Stairs) là một trong ba cầu thang ấy. Một tác phẩm khác cùng đợt, Untitled (Rooms), cũng nằm trong bộ sưu tập Tate. Làm như vậy, bà giữ lại toà nhà đúng như lúc bà tìm thấy nó, trước khi sửa sang theo nhu cầu của mình.
Một khối đặc mà rỗng
Trước khi đúc, Whiteread làm một mô hình tỉ lệ một phần mười để hình dung khoảng không khi đã đông đặc sẽ trông ra sao, và nên đặt tác phẩm theo hướng nào.
Vật liệu là Jesmonite, một loại thạch cao gia cường polyme, bền hơn thạch cao thường, kết hợp nhiều lớp lưới sợi thuỷ tinh. Hỗn hợp được quét thẳng lên mặt bậc thang, lên tường, và lên những tấm ván ốp vào lan can để làm khuôn. Lớp đúc dày khoảng tám phân.
Tác phẩm gồm mười phần đúc riêng, bắt bu lông lại với nhau thành một khối. Nhìn từ ngoài, nó có vẻ đặc và nặng. Thật ra nó là một cái vỏ, rỗng bên trong.
Chi tiết ấy khớp lạ lùng với chính ý tưởng của tác phẩm. Whiteread đúc khoảng không, thứ vốn không có gì. Và cái khối biểu diễn khoảng không ấy, bên trong cũng không có gì.
Tám năm để lật một cầu thang
Trước đó Whiteread đã đúc ở quy mô kiến trúc. Ghost năm 1990 là một căn phòng trong một ngôi nhà thời Victoria ở bắc London. House năm 1993 là cả một căn nhà phố ở đông London, bị phá chỉ sau vài tháng, câu chuyện Penta đã kể trong bài về House. Nhưng cầu thang đặt ra một bài toán hình học khác hẳn.
Năm 2001, bà kể rằng mình đã muốn làm điều này khoảng tám năm. Điều khiến bà tò mò là cảm giác một cầu thang có thể xoay nghiêng. Bà không muốn minh hoạ một cầu thang, mà muốn lật kiến trúc đi một chút, để đổi cách người ta nghĩ về việc đi quanh hay đi xuyên qua một thứ.
Kết quả là một vật vừa quen vừa đố. Cơ thể nhận ra bậc thang ngay. Đầu thì phải làm việc: cố dựng lại trong trí cái cầu thang thật, chiều nào lên, chiều nào xuống, người ta từng đứng ở đâu. Không ai giải xong câu đố ấy hoàn toàn. Có lẽ vì thế mà người ta đứng trước nó lâu.
Nguồn: Tate
Contemporary Art