Essays · Contemporary Art
Refik Anadol. Unsupervised: Machine Hallucinations, MoMA.
Khi một bảo tàng nhớ lại chính nó.
Một kho ảnh đi vào cỗ máy
Từ ngày 19 tháng 11 năm 2022 đến ngày 29 tháng 10 năm 2023, ở MoMA, New York, có một màn hình lớn không đứng yên lúc nào. Trên đó, những khối màu cuộn lại, tan ra, dựng lên thành hình rồi đổ xuống. Không có bức tranh nào được nhận ra. Nhưng người đứng xem vẫn thấy quen.
Đó là Unsupervised: Machine Hallucinations, MoMA của Refik Anadol và studio của ông. Theo trang chính thức của nghệ sĩ, nhóm đã đưa 138.151 hình ảnh từ kho lưu trữ số của MoMA vào một mô hình máy học. Mô hình ấy biến mỗi hình ảnh thành một điểm trong một không gian toán học có 1.024 chiều, nơi những tác phẩm giống nhau nằm gần nhau, những tác phẩm khác nhau nằm xa.
Dự án được làm cùng hai giám tuyển của MoMA là Michelle Kuo và Paola Antonelli. Anadol gọi loạt tác phẩm của mình là những cơn ảo giác của máy, và ở MoMA, cơn ảo giác ấy có nguồn gốc là chính bảo tàng.
Không có người dạy
Chữ unsupervised trong tên tác phẩm là một thuật ngữ của máy học. Nó chỉ cách huấn luyện mà không có ai gắn nhãn cho dữ liệu. Máy không được bảo đây là tranh lập thể, kia là ảnh chụp, đây là thiết kế ghế. Nó tự tìm ra những mối liên hệ, theo logic của riêng nó.
Anadol dùng một kiến trúc mạng có tên StyleGAN2, rồi cho phần mềm đi dạo trong cái không gian toán học mà mô hình đã dựng. Mỗi bước đi sinh ra một hình mới. Màn hình vì thế không chiếu một video lặp lại. Nó chiếu một quá trình đang diễn ra.
Kết quả không giống bất kỳ tác phẩm nào trong bộ sưu tập, nhưng cũng không xa lạ với chúng. Có lúc một mảng màu gợi đến hội hoạ trừu tượng. Có lúc một đường cong gợi đến một vật dụng thiết kế. Người xem tự đoán, và mỗi người đoán một kiểu, tuỳ những gì họ từng thấy.
Anadol mô tả việc ông làm là lần theo những quyết định vô thức của cỗ máy. Chữ vô thức ở đây dĩ nhiên là một phép ẩn dụ. Nhưng nó nói đúng cảm giác đứng trước màn hình: thấy một thứ gì đó đang nghĩ, mà không biết nó nghĩ gì.
Bảo tàng tự mơ
Một bảo tàng thường làm ngược lại. Nó phân loại, gắn nhãn, ghi năm, ghi chất liệu, đặt mỗi tác phẩm vào một ô. Unsupervised bỏ hết các nhãn ấy đi. Một bức tranh lập thể và một chiếc ghế, một bức ảnh và một tấm áp phích, tất cả trở thành cùng một thứ: dữ liệu về hình dạng và màu sắc.
Có người thấy điều đó đáng lo, vì nó xoá đi bối cảnh và tên người làm. Có người thấy nó đẹp, vì nó cho thấy một bộ sưu tập như một khối sống thay vì một danh mục. Tác phẩm không chọn phe. Nó chỉ đặt câu hỏi trước mặt người xem, ngay ở sảnh, nơi ai cũng phải đi qua.
Anadol đã đi tiếp hướng này ở nhiều dự án khác, như Machine Dreams: Rainforest, nơi cỗ máy học từ rừng mưa thay vì từ tranh. Nhưng ở MoMA, chủ đề có sức nặng riêng: một trong những bảo tàng nghệ thuật hiện đại quan trọng nhất thế giới để một cỗ máy nhìn lại toàn bộ trí nhớ của mình.
Đứng trước màn hình, người ta không học thêm được gì về từng tác phẩm. Nhưng người ta hiểu thêm về cách trí nhớ làm việc: nó không lưu, nó biến đổi. Và có lẽ người ta sẽ nhìn những bức tranh ở các tầng trên theo một cách khác, như những mảnh nhỏ của một giấc mơ lớn hơn.
Contemporary Art