Essays · Olfactory Art
Sèvres, Jean-Claude Duplessis. Pot pourri Pompadour.
Vòng hoa vẽ trên thân bình là nhãn tên của một mùi.
© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)
Một chiếc bình có lỗ quanh cổ
Bình cao khoảng 8,5 inch, tức chừng 21 cm, gồm thân và nắp. Chất liệu là sứ mềm, nền trắng, vẽ bằng men màu và thếp vàng. Nó được làm ở xưởng sứ Sèvres, Pháp, năm 1765, nay nằm ở Victoria and Albert Museum, London.
Điều khác biệt nằm ở cổ bình. Quanh vai có một hàng lỗ chạm thủng. Chiếc bình không để cắm hoa, cũng không để đựng nước. Nó để chứa pot pourri: hoa khô, lá khô, có khi thêm hương liệu, ủ lẫn với nhau cho mùi thoát dần ra qua những lỗ ấy. Nắp có núm hình bông hoa.
Quanh thân bình là những dây hoa vẽ tay, treo trên dải ruy băng, xen với hoạ tiết lá cọ. Theo V&A, vòng hoa này là một gợi ý cho người trong phòng: mùi đang lan ra, đây là nguồn của nó.
Dưới đáy có hai dấu bằng men xanh. Một là hai chữ L lồng vào nhau, dấu của xưởng Sèvres, kèm chữ M là ký hiệu năm, tức 1765. Hai là một nốt nhạc móc đơn, dấu riêng của người vẽ hoa Antoine Toussaint Cornailles.
Người thiết kế dáng, người vẽ hoa
Dáng bình do Jean Claude Duplessis thiết kế. Ông là nhà điêu khắc, sống từ khoảng 1695 đến 1774, và giữ vai trò giám đốc nghệ thuật của xưởng sứ Vincennes, sau là Sèvres, từ khoảng năm 1745 đến khi mất. Ông là người đặt ra hình dáng. Người khác vẽ lên đó.
Người vẽ ở đây là Cornailles, sống từ 1735 đến 1812, chuyên vẽ hoa. Xưởng Sèvres chia việc theo chuyên môn: người làm dáng, người vẽ hoa, người vẽ chim, người thếp vàng. Mỗi người có ký hiệu riêng dưới đáy. Nốt nhạc là cách Cornailles ký tên.
Mẫu bình này có tên pot pourri Pompadour, theo tên bà de Pompadour, người tình của vua Louis XV. Theo V&A, bà có vai trò lớn trong việc nâng đỡ xưởng sứ và các sản phẩm của nó. Tên của một người đặt lên một hình dáng, và hình dáng ấy được làm lại nhiều lần.
Chiếc bình ở V&A không phải bản đầu tiên. Theo catalogue sứ Sèvres của Wallace Collection, mẫu gốc ra đời năm 1752, với những lỗ có khung hình cong chữ S trên vai. Bản ở V&A thuộc kiểu thứ ba, được biết đến từ 1764 đến 1770, nơi những lỗ ấy đổi thành hoạ tiết hình quạt, dáng lá. Dáng giữ nguyên, cách mùi thoát ra thì được vẽ lại.
Mùi là một phần của nội thất
V&A cho biết chiếc bình có lẽ từng có một chiếc đi cặp khi bán ra, và có thể thuộc một bộ bình trưng trên mặt lò sưởi. Bộ bình ấy là phần của căn phòng, như gương, như rèm. Mùi toả ra từ nó cũng vậy: một lớp của nội thất, không nhìn thấy nhưng có mặt.
Thế kỷ 18, chuẩn mực vệ sinh khác xa bây giờ. Với những ai có tiền, nước hoa và pot pourri là thứ rất quan trọng. Một căn phòng quý tộc không chỉ được bày biện cho mắt. Nó được bày biện cho mũi.
Chiếc bình này làm cả hai việc cùng lúc. Nó chứa nguồn mùi và nó vẽ ra hình ảnh của mùi. Người bước vào phòng có thể không bao giờ mở nắp. Họ chỉ cần ngửi thấy một thứ gì đó dễ chịu và nhìn thấy những vòng hoa, để hai điều ấy tự nối với nhau.
Pot pourri Pompadour đáng nhớ vì nó cho thấy người thế kỷ 18 đã hiểu một điều mà ngày nay ta ít nói ra: mùi cần được giới thiệu. Một mùi không có hình ảnh đi kèm dễ bị bỏ qua, hoặc bị gán cho nhầm chỗ. Sèvres đặt hình ảnh ngay trên nguồn mùi. Cùng một nhà thiết kế, cùng xưởng ấy, còn làm những chiếc bình vừa toả mùi vừa cắm nến, xem cặp bình Pots Pourris à Bobèches.
Olfactory Art