Essays · Olfactory Art

Sissel Tolaas, Christina Agapakis. Selfmade.

Cơ thể ký tên lên một miếng phô mai.

Sissel Tolaas và Christina Agapakis, Selfmade: những miếng phô mai nuôi từ vi khuẩn người

Mười một miếng phô mai, mười một con người

Năm 2013, tại Science Gallery thuộc Trinity College Dublin, triển lãm Grow Your Own: Life After Nature trưng bày một dãy phô mai. Nhìn qua, chúng giống bất kỳ quầy phô mai nào: tròn, vỏ ngả vàng, có miếng mịn, có miếng lấm tấm mốc. Khác ở chỗ mỗi miếng mang tên một con người.

Tác phẩm tên Selfmade, do nghệ sĩ khứu giác Sissel Tolaas và nhà sinh học Christina Agapakis cùng làm. Hai người nuôi tổng cộng mười một loại phô mai, mỗi loại khởi đầu từ vi khuẩn lấy trên cơ thể một người. Theo Hyperallergic, lúc bài viết ra đời có bốn miếng đang được bày.

Danh sách người hiến mẫu và vị trí lấy mẫu được ghi rõ. Nước mắt của nghệ sĩ Olafur Eliasson. Mũi của giám tuyển Hans Ulrich Obrist. Rốn của nhà văn Michael Pollan. Ngón chân của Ben Wolfe.

Mẫu được lấy bằng que bông, rồi cấy vào sữa. Từ đó, việc còn lại thuộc về vi khuẩn và thời gian ủ. Đi kèm các miếng phô mai là một đoạn phim ngắn phỏng vấn những người đã cho mẫu.

Chân dung nuôi bằng sữa

Làm phô mai vốn là một việc hợp tác với vi sinh vật. Người làm phô mai chuẩn bị sữa, nhiệt độ, độ ẩm, rồi để các chủng vi khuẩn và nấm biến sữa thành một thứ khác. Mùi của phô mai phần lớn là mùi của những sinh vật ấy đang ăn và thải.

Da người cũng là một môi trường như vậy. Ở kẽ chân, trong rốn, quanh mũi, có những cộng đồng vi khuẩn riêng, và chúng góp phần tạo nên mùi cơ thể mỗi người. Người ta từ lâu đã so mùi chân với mùi một số loại phô mai mà không cần phòng thí nghiệm nào xác nhận.

Tolaas và Agapakis nối hai môi trường ấy lại. Họ gọi các miếng phô mai là những phác thảo vi sinh, những bức chân dung bằng thực phẩm lên men. Theo mô tả của dự án, mùi của mỗi miếng phô mai trùng với mùi của người đã cho mẫu.

Phô mai về nguyên tắc ăn được, nhưng khách tham quan không được nếm. Chúng ở đó để nhìn và để ngửi, như chân dung ở đó để ngắm.

Người hiến mẫu không được chọn ngẫu nhiên. Theo dự án, họ là những người có câu chuyện đáng kể về vi sinh vật, về phô mai, về đồ ăn, hay về quan hệ giữa cơ thể và môi trường sống. Mỗi que bông vì vậy mang theo một chút tiểu sử.

Văn hoá, theo cả hai nghĩa

Trong tiếng Anh, culture vừa là văn hoá vừa là mẻ cấy vi sinh. Selfmade đứng đúng ở chỗ hai nghĩa ấy gặp nhau. Dự án tự mô tả mình là một khảo sát về giao điểm giữa văn hoá con người và văn hoá vi sinh.

Với Tolaas, đây là một bước tiếp theo trong công việc kéo dài nhiều năm của bà với mùi cơ thể và mùi đô thị. Bà đã thu thập mùi của các thành phố, mùi mồ hôi, mùi của sự sợ hãi. Ở Selfmade, bà không thu thập mùi đã có, mà để nó tự mọc lại trong một vật liệu khác.

Với Agapakis, người làm sinh học tổng hợp, dự án đặt câu hỏi về cách ta nhìn vi khuẩn. Ta rửa tay, khử trùng, xịt khử mùi, như thể vi khuẩn luôn là kẻ lạ. Nhưng phô mai, bánh mì, rượu, dưa muối đều là việc của chúng. Ranh giới giữa sạch và bẩn hoá ra là ranh giới giữa những vi khuẩn ta đã quen và những con ta chưa quen.

Selfmade đáng nhớ vì nó làm cho cảm giác ghê trở nên rõ ràng. Không ai thấy phiền khi ngửi một miếng phô mai chín. Nhiều người thấy phiền khi biết miếng phô mai bắt đầu từ ngón chân một người lạ. Mùi không đổi. Chỉ có hiểu biết của ta đổi, và cùng với nó, cả cái mũi.



Thành viên Penta