Essays · Olfactory Art
Storycraft: Twelve Olfactory Narratives.
Mùi không có chữ. Muốn kể, nó cần một vật đứng cạnh.
Institute for Art and Olfaction · Institute for Art and Olfaction
Sáu tiếng mỗi thứ Bảy
Mùa hè năm 2025, Craft Contemporary, một bảo tàng ở Los Angeles, mở một chương trình lưu trú cùng Institute for Art and Olfaction, thường gọi tắt là IAO. Chương trình mang tên IAO Olfactory Storylab. Nó kéo dài từ đầu tháng Sáu đến đầu tháng Chín.
Cách làm rất gọn. Mỗi thứ Bảy, một nhà điều hương được mời đến bảo tàng. Người ấy có sáu tiếng. Trước mặt là một bộ nguyên liệu đã chọn sẵn, do MANE, một công ty hương liệu lớn của Pháp, cung cấp. Đề bài cũng có sẵn: dùng những nguyên liệu ấy để diễn giải một thần thoại, một ký ức văn hoá, hoặc một tác phẩm nghệ thuật.
Sáu tiếng là ngắn. Bộ nguyên liệu có giới hạn. Câu chuyện thì đã có người kể trước. Ba giới hạn này làm cho kết quả gần với một bản phác thảo hơn là một chai nước hoa hoàn chỉnh. Và đó chính là điều đáng xem. Một bản phác thảo cho thấy cách một người nghĩ, rõ hơn một tác phẩm đã được mài nhẵn.
Hết mùa hè, mười hai phần việc ấy rời bảo tàng, về gallery của IAO ở Chung King Road, khu Chinatown. Triển lãm Storycraft: Twelve Olfactory Narratives mở từ 26 tháng Chín đến 31 tháng Mười năm 2025.
Mười hai phần việc, mười hai câu chuyện
Danh sách người tham gia cho thấy một cộng đồng hơn là một nhóm ngôi sao. Dana El Masri. Daniel Krasofski. Debbie Lin và Na-Moya Lawrence, làm chung dưới tên SAMAR. Joe Merrell. Julianne Lee. L'lia 'Tizzle' Thomas. Maxwell Williams. Minetta Rogers. Miss Layla. Persephenie. Terry Carter. Và Saskia Wilson-Brown, người sáng lập IAO.
Có người đứng sau một thương hiệu nhỏ ở Los Angeles. Có người thuộc chính IAO. Có người làm tinh dầu từ thực vật, có người làm nước hoa theo lối phòng thí nghiệm. Không ai được yêu cầu trình diễn tay nghề. Họ được yêu cầu kể.
Khi chuyển sang gallery, mỗi người còn nhận thêm một việc: chọn một hình ảnh hoặc một vật nhỏ để đặt cạnh mùi của mình. Đây là bước quyết định. Ở bảo tàng, mùi là kết quả của một buổi làm việc. Ở gallery, mùi trở thành một vật trưng bày, và vật trưng bày thì cần một bối cảnh.
IAO mô tả cách xem triển lãm này bằng một yêu cầu đơn giản: ngửi chậm, ngửi kỹ. Không có đường tắt. Người xem phải cúi xuống, dừng lại, rồi mới nhìn sang tấm ảnh hay món đồ bên cạnh.
Mùi có cần một tấm ảnh không
Câu hỏi nằm dưới triển lãm khá rõ: một mùi hương có kể chuyện tốt hơn khi đi cùng hình ảnh và chữ viết không? Câu hỏi này không mới, nhưng hiếm khi được thử một cách thẳng thắn như vậy, với mười hai ví dụ đặt cạnh nhau.
Có hai khả năng. Tấm ảnh có thể giúp. Nó cho người ngửi một điểm tựa, để mùi không trôi đi thành một cảm giác chung chung là dễ chịu hay khó chịu. Nhưng tấm ảnh cũng có thể lấn át. Mắt nhanh hơn mũi. Khi đã thấy một hình, ta có xu hướng ngửi để xác nhận cái hình ấy, không còn ngửi để tìm.
Triển lãm không trả lời thay người xem. Mỗi cặp mùi và vật là một cách cân khác nhau. Có cặp mà vật chỉ là một gợi ý nhỏ. Có cặp mà vật gần như là câu chuyện. Đi qua mười hai cặp, người xem tự thấy mình tin vào giác quan nào hơn.
IAO đã quen với việc đặt mùi vào không gian trưng bày. Gallery ở Chinatown từng đón những dự án khác, trong đó có OAK@IAO, lần làm chung với Olfactory Art Keller. Storycraft khác ở chỗ nó không hỏi mùi có phải là nghệ thuật không. Câu đó coi như đã xong. Nó hỏi một câu hẹp hơn và khó hơn: mùi kể chuyện bằng cách nào, và cần bao nhiêu trợ giúp để kể.
Có thể câu trả lời là: ít hơn ta nghĩ. Một vật nhỏ, một tấm ảnh, là đủ để mở cửa. Phần còn lại, người ngửi mang theo từ trí nhớ của chính mình.
Olfactory Art