Essays · Olfactory Art

Tania Bruguera. 10,148,451.

Nước mắt đến trước khi câu chuyện kịp đến.

Tania Bruguera, 10,148,451, Turbine Hall, Tate Modern: người xem nằm và ngồi trên sàn cảm nhiệt tối màu

Photograph: Benedict Johnson · Tate


Một con số làm tựa đề

Từ 2 tháng 10 năm 2018 đến 24 tháng 2 năm 2019, Turbine Hall của Tate Modern ở London dành cho Tania Bruguera. Đây là Hyundai Commission, chương trình mời mỗi năm một nghệ sĩ làm tác phẩm cho sảnh tuabin khổng lồ của bảo tàng.

Tựa đề tác phẩm là một con số, và con số ấy không đứng yên. Nó được tính bằng số người đã di cư từ nước này sang nước khác trong năm trước, cộng với số người di cư thiệt mạng được ghi nhận từ đầu năm đến thời điểm đó. Dữ liệu lấy từ Missing Migrants Project của Tổ chức Di cư Quốc tế. Mỗi lần dữ liệu cập nhật, tựa đề thay đổi.

Như vậy tên tác phẩm không phải một ý tưởng, mà là một bản đếm. Nó lớn dần trong suốt thời gian triển lãm. Người xem đến vào tháng 10 và người xem đến vào tháng 2 không đứng trước cùng một tựa đề.

Bruguera sinh năm 1968 ở Cuba. Bà là nghệ sĩ và nhà hoạt động, làm việc với trình diễn, sắp đặt, phim và những can thiệp tại chỗ. Bà gọi thực hành của mình là Arte Útil, nghệ thuật hữu dụng: nghệ thuật phải làm được một việc gì đó trong đời sống, chứ không chỉ để ngắm.

Khuôn mặt hiện ra nhờ thân nhiệt

Khi bước vào Turbine Hall, người xem gặp một sàn nhà rộng và tối. Sàn được làm bằng vật liệu cảm nhiệt. Một người đứng hay nằm lên đó để lại một vệt ấm, và vệt ấm làm màu sàn thay đổi.

Dưới lớp màu tối là chân dung của Yousef, một thanh niên người Syria đã di cư đến London. Một người thì chỉ làm hiện được một mảnh nhỏ. Muốn thấy khuôn mặt, cần rất nhiều người cùng nằm xuống, cùng áp lưng, áp tay lên sàn, và ở lại đủ lâu.

Tức là khuôn mặt của một người lạ chỉ có thể hiện ra khi những người lạ khác hợp sức. Và nó cũng biến mất ngay khi họ đứng dậy.

Trong sảnh còn có âm thanh tần số thấp. Nó không thành giai điệu. Nó rung trong lồng ngực nhiều hơn là vang trong tai, tạo nên một không khí bất an. Bảo tàng để sẵn nút bịt tai cho ai cần.

Căn phòng làm người ta khóc

Bên cạnh sảnh lớn có một căn phòng nhỏ. Trong không khí của phòng có phát tán một hợp chất hữu cơ khiến mắt cay và chảy nước. Người xem bước vào, và sau một lúc, họ khóc.

Bruguera gọi hiệu ứng ấy là sự đồng cảm bị ép buộc. Đó là một cụm từ gai góc. Đồng cảm vốn được xem là điều tự nguyện: ta nghe một câu chuyện, ta hiểu, ta xúc động. Ở đây thứ tự bị đảo. Cơ thể phản ứng trước, không cần câu chuyện nào. Nước mắt có thật, dù lý do của nó là hoá học.

Căn phòng đặt ra một câu hỏi khó chịu cho người xem. Nếu nước mắt có thể bị gây ra bằng một chất trong không khí, thì những giọt nước mắt ta rơi khi xem tin tức về người di cư có khác gì không? Và nếu ta chỉ khóc khi bị ép, thì đồng cảm của ta nằm ở đâu?

Đây là chỗ mùi và không khí trở thành chất liệu chính. Bruguera không vẽ nỗi buồn. Bà đưa nó vào phổi người xem.

Một tác phẩm vượt ra ngoài sảnh

10,148,451 không dừng ở Turbine Hall. Bruguera làm việc với 21 người sống và làm việc trong khu vực mã bưu chính của Tate Modern. Nhóm này được gọi là Tate Neighbours. Họ đổi tên toà Boiler House của bảo tàng trong một năm, theo tên Natalie Bell, một nhà hoạt động cộng đồng ở địa phương. Họ cũng viết một bản tuyên ngôn, xuất hiện trên trang đăng nhập wifi miễn phí của bảo tàng.

Như vậy tác phẩm có hai cực. Một cực là con số toàn cầu, quá lớn để hình dung. Cực kia là một nhóm hàng xóm, một cái tên, một trang wifi. Ở giữa là cơ thể người xem: hơi ấm trên sàn, nước mắt trong căn phòng nhỏ.

Bruguera không đề nghị một giải pháp. Bà đo khoảng cách giữa con số và con người, rồi buộc người xem đứng vào khoảng cách ấy bằng chính thân thể mình. Những ai quan tâm đến cách mùi và không khí được dùng trong nghệ thuật có thể đọc thêm bài về nghệ thuật khứu giác của Penta.



Thành viên Penta