Essays · Photography

Thomas Ruff. Photograms.

Một dấu vết không có vật nào chạm vào.

Thomas Ruff, Photograms: bản in khổ lớn những đường xoắn và dải sáng trong suốt trên nền màu, tạo từ phòng tối ảo

Courtesy of the artist and David Zwirner Gallery, New York and London · Aperture


Ảnh không cần máy ảnh

Photogram là một trong những kỹ thuật lâu đời nhất của nhiếp ảnh. Không có máy ảnh, không có ống kính. Người ta đặt vật lên một tờ giấy nhạy sáng trong phòng tối, bật đèn trong một khoảnh khắc, rồi tráng. Chỗ nào vật che, giấy giữ màu sáng. Chỗ nào ánh sáng chạm tới, giấy sẫm lại. Kết quả là một cái bóng in thẳng lên giấy.

Kỹ thuật này có từ thế kỷ 19. Đến thập niên 1920, các nghệ sĩ tiên phong như Man Ray và László Moholy-Nagy biến nó thành một ngôn ngữ nghệ thuật. Họ đặt lên giấy lò xo, lăng kính, những tấm kính, những mảnh giấy cắt, và để ánh sáng quyết định phần còn lại. Moholy-Nagy còn thử làm photogram màu từ thập niên 1930.

Photogram luôn có một yếu tố may rủi. Vật hơi dịch đi, đèn hơi lệch, giấy hơi cũ, kết quả đã khác. Và kích thước của nó bị giới hạn bởi kích thước tờ giấy trong phòng tối.

Một phòng tối trong máy tính

Thomas Ruff là nhiếp ảnh gia người Đức thuộc thế hệ học ở Düsseldorf, nổi tiếng với những loạt ảnh dùng lại hình ảnh có sẵn: ảnh thiên văn trong Sterne năm 1989, hình máy móc công nghiệp trong maschinen năm 2003, ảnh từ tàu thăm dò Cassini năm 2008. Ông thường làm việc với những hình ảnh mà ông không tự chụp.

Ý tưởng cho Photograms đến từ một bộ sưu tập. Ruff sở hữu vài photogram của Art Siegel, một nghệ sĩ Mỹ giữa thế kỷ 20. Khoảng năm 2011, ông bắt đầu tự hỏi có thể làm photogram theo cách khác không.

Câu trả lời của ông là dựng một phòng tối ảo bằng phần mềm 3D. Trong đó có giấy ảnh số, có vật, có nguồn sáng. Vật là những thứ quen thuộc của photogram: thấu kính, đôi đũa, dây xoắn, dải giấy. Ruff đặt chúng lên giấy, chỉnh vị trí đèn từ trên xuống, chọn màu cho ánh sáng. Rồi máy tính tính toán cái bóng.

Vì ánh sáng là ảo, ông có thể dùng màu. Nhưng ông dùng dè dặt. Theo ông, nếu quá nhiều màu, hình sẽ không còn giống photogram nữa, mà chỉ thành một bức tranh trừu tượng lạ lùng. Ông muốn hình vẫn phải đọc được là một cái bóng.

Bóng lớn hơn cả phòng tối

Một giới hạn lớn của photogram cổ điển là kích thước. Photogram của Ruff thì được in rất lớn, lớn hơn hầu hết những gì từng làm bằng kỹ thuật này. Đứng trước chúng, người xem thấy những đường xoắn to hơn cơ thể mình, những bóng trong suốt chồng lên nhau như thể được phóng đại từ một thế giới rất nhỏ.

Loạt ảnh ra mắt tại David Zwirner ở New York, trong triển lãm photograms and ma.r.s., từ cuối tháng 3 đến cuối tháng 4 năm 2013. Cùng triển lãm là ma.r.s., loạt ảnh Ruff làm từ ảnh chụp bề mặt sao Hoả.

Đặt hai loạt cạnh nhau, ta thấy một điều chung. Cả hai đều là ảnh về những nơi con người không thể đứng: bề mặt một hành tinh khác, và bên trong một phòng tối không tồn tại. Ruff không chụp thế giới. Ông hỏi nhiếp ảnh còn là gì khi không còn ai đứng sau ống kính.

Adam Fuss, trong My Ghost, dùng photogram để giữ lại khói, cánh bướm, những thứ có thật nhưng mong manh. Ruff đi theo hướng ngược lại. Ông giữ hình dáng của photogram, nhưng để trống chỗ của vật. Hai cách làm, cùng một kỹ thuật, và hai câu trả lời khác hẳn nhau cho câu hỏi: một dấu vết cần gì để là dấu vết.


Nguồn: Aperture, David Zwirner


Thành viên Penta