Essays · Contemporary Art
Tunga. Trança.
Vật nặng giữ lại một cử chỉ nhẹ.
Tate · Tate
Một bím tóc bằng chì
Trong bộ sưu tập Tate có một tác phẩm tên Braid, tiếng Bồ Đào Nha là Trança, nghĩa là bím tóc. Nó được làm khoảng năm 1983 bởi Tunga, nghệ sĩ Brazil. Toàn bộ là chì.
Đó là một bím tóc dài, tết ba sợi như người ta vẫn tết tóc hằng ngày. Chỉ khác là mỗi sợi là một khối kim loại xám. Theo Tate, tác phẩm có thể được bày theo nhiều cách: nằm uốn trên sàn, hoặc bò lên tường như một con rắn.
Không có một dáng đúng duy nhất. Mỗi lần trưng bày, bím tóc nằm theo một đường khác. Người xem gặp nó như gặp một vật đang ở giữa chừng một chuyển động, dừng lại đúng lúc ta bước vào phòng.
Tate cho biết đây là một trong những tác phẩm sớm nhất và lớn nhất của loạt bím tóc Tunga làm trong thập niên 1980. Các bím khác có nhiều cỡ, làm bằng đồng và những kim loại khác. Tác phẩm được cho Tate mượn từ Tate Americas Foundation, mua năm 2018 với sự hỗ trợ của Uỷ ban Sưu tập Mỹ Latinh, và từng nằm trong phần trưng bày Materials and Objects ở Tate Modern.
Chì, thứ kim loại mềm
Chì là một kim loại lạ. Nó rất nặng so với kích thước. Nó cũng mềm, đủ mềm để uốn, để gõ, để ép thành hình mà không cần nhiều sức. Nó xám, đục, không bóng lâu. Và nó độc, thứ người ta học cách tránh xa.
Tóc thì ngược lại gần như mọi mặt. Nhẹ. Sống cùng cơ thể. Mọc lại khi bị cắt. Được chải, được vuốt, được chạm hằng ngày. Một bím tóc là một vật rất thân mật, gắn với bàn tay của mẹ, của người yêu, của chính mình trước gương.
Tunga đặt hai thứ ấy vào cùng một vật. Người xem nhìn thấy tóc, nhưng biết đó là chì. Mắt nhận ra một điều quen, trong khi cơ thể đoán được sức nặng của nó. Hai cảm giác không chịu nhường nhau. Tác phẩm nằm ở chỗ căng ấy.
Và vì chì mềm, việc tết nó không phải là một nghịch lý hoàn toàn. Kim loại cho phép bị uốn. Chỉ là mỗi lần uốn, nó giữ nguyên dấu vết, không đàn hồi trở lại như tóc thật.
Giữa thật và huyền thoại
Tate mô tả Tunga là người bị cuốn hút bởi những điều bất ngờ và khó giải thích. Ông lấy chất liệu từ khảo cổ, thần thoại, triết học, tâm lý học và văn chương. Tác phẩm của ông thường bí ẩn, gần với siêu thực.
Tóc, và đặc biệt là hình bím tóc, trở đi trở lại trong nhiều tác phẩm của ông. Tate nhắc đến sức mạnh gần như ma thuật mà Tunga gán cho tóc: một vật mọc ra từ thân thể nhưng tách được khỏi thân thể, còn lại sau khi người đã đi.
Năm 1984, Tunga dàn dựng lần đầu một buổi trình diễn: hai bé gái song sinh nối với nhau bằng tóc, đi lại trong không gian. Ông cũng viết một bài tiểu luận cùng tên, tạm dịch là Những cặp song sinh dính tóc giữa chúng ta. Trong đó ông ghi lại những chuyện lạ ông gặp hoặc đọc được trên báo và trong các bài khoa học.
Đặc biệt, ông kể lại chuyện hai chị em song sinh ở một vùng Bắc Âu, dính liền nhau bằng tóc, sự tồn tại của họ gây bất an và xung đột trong làng. Tunga lấy hình ảnh kỳ lạ ấy làm điểm tựa cho nhiều buổi trình diễn trong suốt sự nghiệp. Theo Tate, nếu ở bảo tàng bạn tình cờ gặp hai bé gái nối tóc nhau đi dạo, đó chính là một trình diễn do Tunga nghĩ ra.
Một vật ở lại
Đặt Trança cạnh những câu chuyện ấy, bím tóc chì không còn chỉ là một bài tập về chất liệu. Nó giống một di vật từ một câu chuyện không ai kể hết: một phần của một thân thể lớn nào đó, bị cắt ra, rơi xuống, hoá thành kim loại.
Tunga không nói bím tóc thuộc về ai. Ông để người xem tự đoán. Một bím tóc dài như thế cần một cái đầu thế nào? Ai đã tết nó? Vì sao nó nằm đây, trên sàn một phòng trưng bày, mà không nằm trên vai một người?
Không có câu trả lời. Chỉ có vật, nặng, xám, đang uốn theo một đường. Như những vật liệu trong phòng khác biến hình dưới tay nghệ sĩ, như những lớp da vải của Mire Lee treo trên xích trong Turbine Hall, Trança cho thấy một điều: vật liệu cứng có thể mang hình của thứ mềm, và vật liệu mềm có thể mang sức nặng của thứ cứng.
Nhìn lâu, người xem có thể bắt gặp mình đưa tay lên tóc. Một phản xạ nhỏ. Tác phẩm không đòi gì hơn thế.
Contemporary Art